Գերաններին
-Շորշոփ տիմ անիլ,- ձայնում էր գլուխգովան մեր խաղընկերն ու գնդակը գլորում իրար վրա դարսված յոթ քարերի ուղղությամբ: Գնդակը ոչ միայն շորշոփ չէր անում, այլ չէր մոտենում քարերին անգամ՝ գլորվում էր դեպի հյուսի՜ս, հյուսի՜ս: Նրա թիմակիցները հոգոց էին հանում, որ խաղի իրավունքը նորից անցնում էր հակառակորդ թիմին: Հետո Լուսինն իջնում, նստում էր մեր ծնկներին՝ մենք չէինք ուզում տուն գնալ: Երկինքը, որ այնքան մոտ էր մեզ թվում, աստղածեսի տակ էր առնում՝ մաղելով մեր գլխին Մեծ ու Փոքր արջերի համաստեղության առասպելը:
Իմ գյուղը տարածվում է հենց խիտ անտառի պռնկից՝ կարմիր, կղմինդրե թաց կտուրներով՝ տների ցոլցլուն պատուհանների տաք հայացքներն առած վրան: Տեղը, ուր սովոր էինք խաղից հետո նստել՝ պարզ ու զուլալ, գյուղական երեխաների հետ, հաստաբուն, անմշակ գերաններն էին: Մեր պապերը դարսել էին իրար վրա՝ վերածելով նստարանի, ուր բոլորս տեղավորվում էինք: Աստիճանական դասավորված գերաններին՝ նա, որն ավելի ամաչկոտ էր, վերին շարքում էր նստում ու լուռ հետևում էր զրույցներին: Ես ու քույրս գյուղ էինք գնում քաղաքից: Մենք՝ իբրև ավելի աչքաբացներ, նստում էինք առաջին շարքում ու բացում էինք խոսքուզրույցի հիմնական թեմաները: Տարեկից աղջիկները ջրի լիքը դույլեր էին տանում՝ մոտ մեկ կիլոմետր հասցնելով մինչև տուն: Վարդագույն, սիրուն այտերով, առողջ ու հասուն, աղջկական մարմնաձևերով՝ ի տարբերություն մեզ, արդեն կարողանում էին թեթևացնել գյուղական ընտանիքի՝ ոչ այնքան դյուրին հոգսերը: Ես ու քույրս այդպես էլ չիմացանք, թե մենք ունա՞կ էինք այդ դույլերը գետնից առհասարակ բարձրացնել, որովհետև տատս ու պապս, մորաքույրերս այդպես էլ չթողեցին գոնե փորձել:
Գերանների մասին ամեն ինչ գիտեինք բոլորս: Երբ անձրև էր տեղում՝ Լոռվա անուշ, մանրամաղ անձրև, փայտերը խոնավությունն առնում էին իրենց վրա անկուշտի պես, ու կեղևների տակ բնակեցնում էին տարատեսակ զեռունների: Մենք այդ մանր կենդանիների ելումուտի ճամփաներն էլ էինք սովորել, մեկ-մեկ էլ նրանց տանջում էինք անգիտակցաբար: Բարեկամացել էինք միջատների հետ ու գիտեինք նրանց երթևեկի գաղտնի ճամփաներն անգամ:
Գերանները դարձել էին մեր կենսագրությունը, խիզախ մտքեր հնչեցնելու, պարծենկոտության անձայն վկաները: Որքան մութը խտանում էր, այնքան անհավանական ու միստիկ էին դառնում մեր պատմությունները: Հաճախ էլ այնքան շատ էինք լինում երեխաներով գերանների վրա, որ անլեզու-անբերանները գլորվում ու փուլ էին գալիս ծանրությունից՝ ջարդոտելով մեր ոտքն ու ձեռքը:
Այդ գերանների վրա անհանգիստ քանի՜-քանի՜ սիրտ էր զարկում, որ այդպես էլ չիմացանք, թե ի՞նչ ունեին թաքցրած իրենցում:
Մեր տուն ու տեղն էին գերանները, մեր սրճարանն ու տաղավարը, մեր թատրոնն ու կինոթատրոնը, սոցիալականացման միակ ու երանելի հարթակը: Մենք ավելին չէինք պահանջում մանկությունից: Կարողանում էինք երջանիկ լինել ու գոհանալ պարզ երևույթներով: Քաղաքում ապրող երեխայի երազանքը գյուղն էր, ու ինքնաբավ էր սերունդը մեր: Խռովում էինք իրարից, հաշտվում անմեղորեն, ու խաղից, ծղրտոցներից հոգնած՝ տրվում անվերջանալի, գիշերային զրույցներին:
Այդ համատարած մթության մեջ մի լերկ Լուսին էր, որ պայծառ էր պահում մեր հիշողությունների արահետը: Երբ գյուղն սկսում էր քնել, դուրս էին գալիս պապ ու տատերը, մեզ տուն էին կանչում: Չէինք սիրում այդ ժամը, որովհետև զրույցներից հետո տանն անհաղորդ էր թվում ամեն ինչ, էլ ոչ ոք մեր լեզվով չէր խոսում: Բղավում էր միայն ֆուտբոլային մեկնաբանը՝ հարվածը շեղ է, դարպասը նեղ է: Սև ու սպիտակ հեռուստացույցի էկրանն էլ ոչ մի աղերս չէր ունենում բակից բերած մեր տրամադրության հետ:
Իմ գյուղը կա դեռ, ապրում է, բայց չկա էլ օթյակով ու ամֆիթատրոնով մեր նստարանը: Գերանները վառել են ուրիշի ձեռքերը՝ նրանց ձեռքերը, որոնք ոչ մի մաս չունեն մանկության մեր պատմությունից:
Հուշերը չեն այրվում: Ահա՛, հիմա ճարճատում են ու տեղափոխում ինձ մեր ժամանակների խաղաղ, պարզ պահանջմունքների վրա հիմնված մանկություն:
Կորուսյալ ճամփորդ է կարոտը, անդառնալի մրմուռ է՝ վարգող ժամանակի սմբակներին պայտած:
Արուս Սուրեն, գրող, ՀԳՄ անդամ