Ապրումի վարակիչ տառապանք

Էդուարդ Հարենցի մի բանաստեղծության մասին

       «Օրորոցային հորս համար» բանաստեղծությունը բացվում է անմիջապես մի ներքին տիեզերքի առջև, որտեղ բացակայությունը, կորուստն ու տառապանքը ոչ միայն զգացվում, այլև դառնում են կենդանի, շոշափելի, անմիջական ապրում․ տարածք, որում անցյալը, ներկան ու ապագան սերտաճում են՝ ձևավորելով մարդու ներաշխարհի ամենից վիճակագրական վիճակները։ Բանաստեղծը միանգամից ընթերցողին ներքաշում է այդ անձնական, բայց և համամարդկային փորձի մեջ՝ ուղիղ խոսելով բացակա, բայց ներկայությամբ լի կերպարի հետ, և այդ անմիջականությունը ստեղծում է մի երկխոսություն, որը հասու է ոչ միայն ընթերցողի մտքին, այլև՝ մարմնին, շնչին, հոգուն և հույզերին, ստիպելով՝ զգալ, շոշափել և սուզվել այդ բացակայության անդադար հոսքի մեջ, որտեղ իր լիարժեքությունն ու իմաստային կշիռը որևէ կերպ չի նվազում, և ամեն մի պատկեր, ամեն մի բառ, ամեն մի երևույթ բարդված են ծանրակշիռ զգացական, հուզական ու խորհրդանշական որակներով։

Ծաղիկներ, որ երբեք չեն տրվել, աչքեր, որ երբեք չեն տեսել անունը, քարեր, որ երբևէ չեն ընկել, փակ պատուհաններ, որ երբևէ չեն բացվել, գրքի էջեր, որոնց հարցերի պատասխանները երբեք չեն տրվել՝ բոլորն իրարից անկախ, բայց միասին ծավալուն ու գրավիչ, անշրջանցելի մի պատկեր կազմող, պատկեր, որում բացակայությունն արտահայտվում է ոչ միայն որպես բաց, այլև կենդանի, շոշափելի և ներգրավող ուժ։ Բանաստեղծության պատկերավորությունն իր զգացական հարստությամբ և բազմաշերտությամբ զգացնել է տալիս, կիսատ միտք որ կորուստը մի առարկայական և անմիջական իրականություն է, որը էմոցիոնալ առումով՝ շոշափելի է, շնչելի, տեսանելի և նույնիսկ լսելի, որը կազմում է մի ամբողջական զգացական աշխարհ, որտեղ յուրաքանչյուր դետալ, անգամ թեթևակի փոփոխվող կամ աննշան թվացող մանրուք, ունի իր նշանակությունը մերձավորի ներաշխարհում։

Բանաստեղծության լեզուն ինքնին աղոթքով հագեցած հուզական հոսք է, նաև մի հրամայական պահանջ, որով բանաստեղծը դիմում է բացակա կերպարին՝ «հասկացիր», «նայիր», «պատռիր», «վառիր», և այս բոլոր գործողությունները վերածվում են ավելի մեծ, շարունակական, ներքին շարժման, որը թափանցում է ընթերցողի ներաշխարհ և ստեղծում մի ինտերակտիվ, շոշափելի միջավայր, որում անցյալը, ներկան ու ապագան չեն գործում տևականության կամ տեսողական սահմանների մեջ, այլ միահյուսվում  ու վերածվում են մի անդադար հոսքի, որտեղ ակտի՛վ է բացակայությունը, իսկ ընթերցողը՝ մասնակից։

Պատկերների կրկնությունը, բանատողերի ռիթմը, տեքստի անընդմեջ ընթացքը, տողերի երկարությունն ու սեղմությունը՝ բոլոր այս տարրերը ստեղծում են անընդհատ շնչով տրոփող դինամիկ մի հոսք՝ ընկղմելով ընթերցողին բացակայության, ափսոսանքի և կարոտի զգացական, հուզական և փիլիսոփայական շրջապտույտի մեջ։ Դա այնպիսի մի հոսանք է, որում երբ ընթերցողը ընկղմվում է, թվում է, թե ամեն մի շփում, ամեն մի բառ, ամեն մի շունչ իր ներսում կրում է բացակայության ամբողջ ցավը, զգացմունքային ծանրությունը և մարդկային փորձի ամբողջականությունը։

Այստեղ անցյալը, ներկան և ապագան չեն դադարում զուգահեռ գոյություն ունենալ, այլ դառնում են մի փունջ՝ համադրություն, որտեղ բացակայությունը, չմատուցված սերը, կորուստները և չհաջողված հնարավորությունները միահյուսվում են ու կազմում մի ամբողջական, կենդանի, շոշափելի և համամարդկային փորձ, որտեղ ընթերցողը ոչ միայն դիտորդ է, այլև անմիջական մասնակից ու ապրող ներկայություն՝ ներգրավված մի հուզական և մտավոր հոսքի մեջ, որը շարունակվում, վերամշակվում և շարունակաբար բացահայտում է նորանոր շերտեր։

Հետևաբար «Օրորոցային հորս համար» բանաստեղծությունը ոչ միայն արտահայտում է անհետացածի կարոտը, բացակայության մորմոքն ու անհագ զգացմունքները, այլև կառուցում է մի համապարփակ, բազմաշերտ, մտավոր և հուզական մթնոլորտ, որտեղ կորուստը, բացակայությունը և մարդու բոլոր չկայացած, չմատուցված ապրումները դառնում են կենդանի, շոշափելի, առինքնող, անընդհատ վերամշակվող ու հավերժող ներկայություն։ Բանաստեղծությունն այսկերպ վերածվում է ոչ միայն անհատի տառապանքի արտահայտության, այլև ներկայացնում է համամարդկային փորձը ցուցադրող գրավոր խոսք, որը բացահայտում է մարդկային հոգու խորությունն ու բազմաշերտ զգացմունքների տարողությունը, մի ստեղծագործություն, որ դժվար է մոռանալ և որը շարունակում է արձագանքվել ընթերցողի մեջ՝ փշրված ու միևնույն ժամանակ ամբողջական զգացմունքների միջոցով և ստեղծում անընդհատ շփում բանաստեղծի հոգու հետ, որտեղ անցյալի, ներկայի ու ապագայի հոսքը միահյուսվում է մեկ համահունչ, կենդանի, շոշափելի, և անմոռանալի ստեղծագործական հյուսվածքի մեջ։

***

Էդուարդ Հարենց

Օրորոցային հորս համար

Հա´յր իմ, որ երկնքում չես,

իջի´ր երկնքից…

Գիտակցի´ր ծաղիկն այս,

որ երբեք քեզ չտրվեց` ի նշան սրտի,

ճանաչի´ր ափերն այս,

որ ծափերով քեզ կրկին չեն կանչելու Բեմ,

վերհիշի´ր աչքերն այս` կնոջ,

որ չկլլեցին թարթիչ առ թարթիչ` անունիդ արյունը,

շնչի´ր թանաքն այս` բարձիդ վրա,

որ ծանրացավ ծոծրակիդ,

մի´ լսիր, այլ նայի´ր ձայնիս,

որ երբեք չփշրեց օդում

քարերը` քեզ վրա նետված,

հավաքի´ր քարերն այդ,

որոնցով սեփական տունդ չսարքեցիր,

բացի´ր պատուհաններն այդ տան,

կարոտի´ր հայրենի երկինքդ,

որտեղ չկաս,

իջի´ր,

կանգնի´ր գրքին այս, թերթի´ր էջերը,

որտեղ քեզ չի տրվի

«Ո՞ւր է, Աբե´լ, եղբայր քո» հարցի պատասխանը…

Հեգնի´ր գրքին խոնարհված ստվերդ սեփական,

որ երբեք քոնը չեղավ,

հեգնի´ր ստվերդ, հեգնի´ր,

պատռի´ր էջն այս, որ… չկարդացիր, չէ՞…

Պատռի´ր այն, պատառոտի´ր

ու վառի´ր կրակն այն փոքրիկ,

որ երբեք չվառեցի`

տաքացնելու համար սիրտդ գիշերվա ցրտում…

Բայց նախ պետք է մրսել մինչ այդ,

ուստի մրսի´ր «այժմ և միշտ»-ը աստ, հիմա,

քանզի այն քե´զ է պատկանում,

ու թող քո կամքը լինի

«հավիտենից»-ն (Ամե´ն) Այնժամ… Այնտեղ…

Հա´յր իմ, որ երկնքում չես,

իջի´ր երկնքից…

Անի Հովսեփյան