Արդի պարսկական նոր արձակի առաջին սերնդի գրողների դերը ազգային գեղարվեստական արձակի ձևավորման գործում

Ներածություն

Պարսկական նոր արձակի ձևավորումը չի կարելի վերագրել սոսկ մի քանի տաղանդավոր գրողների ի հայտ գալուն կամ պատմվածքների առանձին ժողովածուների լուսընծայմանը։ Ժամանակակից պարսկական պատմվածքի և վեպի ծնունդը պատմամշակութային շատ ավելի լայն գործընթացի արդյունք էր, որի ընթացքում Իրանը Սահմանադրական^[1] հեղափոխությունից (1905–1911) մինչև XX դարի առաջին տասնամյակներն առերեսվեց արդիականության, անհատականության, նոր կրթության, թարգմանական գործունեության և պարբերական մամուլի զարգացման հետ։ Այս փոփոխությունները վերափոխեցին ոչ միայն երկրի քաղաքական և հասարակական կառուցվածքը, այլև արմատապես փոխեցին գրողների ընկալումները մարդու, հասարակության և գրականության վերաբերյալ։ Հետևաբար, ժամանակակից պարսկական գեղարվեստական արձակի ծնունդը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես գրական ձևերի փոփոխություն, այլ նախ և առաջ որպես մտածողության կերպի խորքային վերափոխման հետևանք։

Մինչև այդ շրջանը պարսկական պատմողական գրականությունը հիմնականում հենվում էր այնպիսի ավանդական ժանրերի վրա, ինչպիսիք են պատմողական պատումները, առակները, հեքիաթները և չափածո վիպերգությունները։ Այդ ստեղծագործություններում կերպարները, որպես կանոն, մարմնավորում էին որևէ բարոյական առաքինություն կամ արատ, իսկ պատումն առավելապես ծառայում էր խրատ փոխանցելուն, դաստիարակելուն կամ բարոյափիլիսոփայական գաղափարներ արտահայտելուն, քան մարդկային հոգեբանության բարդ շերտերը բացահայտելուն։ Ի հակադրություն այս ավանդույթի՝ ժամանակակից արձակը մարդուն ներկայացրեց ոչ թե որպես իդեալականացված կերպար, այլ որպես կասկածների, ձախողումների, միայնության և ներքին հակասությունների մեջ ապրող անհատ։ Հենց այդ պատճառով էլ ժամանակակից պարսկական արձակի և դրան նախորդած պատմողական ավանդույթի միջև ամենահիմնական տարբերությունը պետք է փնտրել մարդու ընկալման փոփոխության մեջ։ Այս փոխակերպման կարևոր նախադրյալներից մեկը եվրոպացի, հատկապես ռուս, ֆրանսիացի, իսկ ավելի ուշ նաև ամերիկացի գրողների ստեղծագործությունների լայնածավալ թարգմանությունն էր։ Լև Տոլստոյի, Անտոն Չեխովի, Գի դը Մոպասանի, Ֆյոդոր Դոստոևսկու և Օնորե դը Բալզակի ստեղծագործություններին ծանոթանալը իրանցի գրողներին ներկայացրեց պատմելու մի նոր եղանակ, որտեղ առանցքային տեղ էին զբաղեցնում կերպարաստեղծումը, երկխոսությունը, հասարակական իրականության պատկերումը և մարդու հոգեբանական աշխարհի խորքային վերլուծությունը։ Սակայն առաջին սերնդի գրողները չսահմանափակվեցին այս գրական փորձի ընդօրինակմամբ։ Նրանք ձգտեցին այն հարմարեցնել Իրանի հասարակության պատմական և մշակութային իրողություններին՝ ստեղծելով այնպիսի արձակ, որը, պահպանելով համաշխարհային գրականության նվաճումները, միաժամանակ արտահայտում էր իրանական հասարակության առանձնահատկություններն ու փորձառությունը։ Հենց այդ պատճառով էլ ժամանակակից պարսկական արձակը իր ձևավորման առաջին իսկ փուլից ձեռք բերեց ինքնուրույն գրական ինքնություն և հստակ ազգային բնութագիր։

Առաջին սերնդի այս գրողների շարքում Մոհամմադալի Ջամալզադեն, Սադեղ Հեդայաթը, Բոզորգ Ալավին և Սադեղ Չուբաքը ժամանակակից պարսկական արձակի ձևավորման մեջ կատարեցին յուրաքանչյուրը տարբեր, սակայն իրար փոխլրացնող դեր։ Նրանց նշանակությունը չի սահմանափակվում միայն պատմական առաջնությամբ կամ ստեղծագործությունների լայն ճանաչմամբ։ Նրանց իրական ներդրումն այն է, որ նրանցից յուրաքանչյուրն արդի պատմվածքի և վեպի տարբեր գեղարվեստական հնարավորություններ ներմուծեց պարսկական գրականություն։ Այս տեսանկյունից առաջին սերնդի պարսիկ արձակագիրներին չպետք է դիտարկել որպես միմյանցից անկախ ստեղծագործողների ամբողջություն։ Ավելի ճիշտ կլինի նրանց ընկալել որպես մեկ ընդհանուր գրական վերափոխման շղթայի փոխկապակցված օղակներ։ Այդ վերափոխման ընթացքում պարսկական արձակն աստիճանաբար հեռացավ ավանդական ու խրատական պատմողական ձևերից և վերածվեց մի գրական տարածքի, որտեղ արտացոլվում էին հասարակական իրականությունը, անհատի փորձառությունը, ինքնության ճգնաժամը և մարդկային հոգեբանության բազմաշերտ բարդությունները։

«Հենց այդ պատճառով էլ այս սերնդի գրողների ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունը միայն առանձին հեղինակների վերլուծություն չէ, այլ նաև Իրանում ժամանակակից գեղարվեստական արձակի ծննդի և կայացման գործընթացի ուսումնասիրություն»։

Մոհամմադալի Ջամալզադե`նոր լեզվի և ժամանակակից պատմողական ոճի հիմնադիրը

Մոհամմադալի Ջամալզադեի (Սպահան, Իրան, 1892 – Ժնև, Շվեյցարիա, 1997) տեղը ժամանակակից պարսկական արձակի պատմության մեջ պայմանավորված չէ միայն նրա «Յեքի բուդ, յեքի նաբուդ» («Լինում է, չի լինում»)^[2] պատմվածքների ժողովածուի հրատարակությամբ, այլ առաջին հերթին այն խորքային փոփոխությամբ, որ նա բերեց պարսկական արձակի լեզվին և պատմողական մտածողությանը։ Հրաժարվելով ծանր ու ճոռոմ գրական լեզվից՝ նա պատմվածքի լեզուն մոտեցրեց առօրյա կենդանի խոսքին, պատմողականությունը կապեց հասարակ մարդկանց իրական կյանքի հետ և ցույց տվեց, որ գրականությունը կարող է հասարակական խնդիրներն արտացոլել պարզ, հասկանալի, բայց միաժամանակ բարձր գեղարվեստական լեզվով։ Ջամալզադեի մյուս կարևոր նորարարությունը երգիծանքի կիրառումն էր՝ որպես հասարակական քննադատության գեղարվեստական միջոց։ Նրա ստեղծագործություններում երգիծանքը երբեք չի սահմանափակվում զվարճանքի գործառույթով, այլ վերածվում է հասարակության մեջ արմատացած նախապաշարմունքները, անհավասարությունները և սոցիալական անկատարությունները բացահայտելու արդյունավետ միջոցի։ Նրա պատմվածքների կերպարները նույնպես, ի տարբերություն դասական պարսկական գրականության իդեալականացված հերոսների, սովորական մարդիկ են՝ իրենց թերություններով, հակասություններով և մարդկային սահմանափակումներով։ Հենց այս առանձնահատկությունն էլ պարսկական արձակը զգալիորեն մոտեցրեց սոցիալական ռեալիզմին։

Այնուամենայնիվ, Ջամալզադեի գլխավոր նշանակությունը պետք է տեսնել ոչ միայն լեզվական նորարարության, այլև պատմվածքի գործառույթի վերաիմաստավորման մեջ։ Նա պատմվածքը դուրս բերեց խրատական և բարոյախոսական պատումների ավանդական շրջանակից ու այն վերածեց իրանական հասարակությունը և իրանցի մարդու կենսափորձը ճանաչելու գեղարվեստական միջոցի։ Ուստի Ջամալզադեին պետք է գնահատել ոչ միայն որպես ժամանակակից պարսկական պատմվածքի հիմնադիր, այլև որպես արդի պարսկական գրականության մեջ լեզվի և պատմողական մտածողության նոր ըմբռնման ձևավորող։ Նրա նորարարությունը դրսևորվում էր ոչ այնքան նոր գրական ձև ստեղծելու մեջ, որքան պատմվածքի գործառույթը վերաիմաստավորելու մեջ. նրա ստեղծագործություններում պատմվածքը դադարում է պարզապես պատմություն փոխանցելու միջոց լինելուց և վերածվում է հասարակության քննադատության ու ժամանակակից կյանքի գեղարվեստական արտացոլման ազդեցիկ գործիքի։

Սադեղ Հեդայաթ` ժամանակակից պարսկական արձակի մտահորիզոնների ընդլայնումը

Սադեղ Հեդայաթն (Թեհրան, Իրան, 1903 – Փարիզ, Ֆրանսիա, 1951, ինքնասպանություն) արմատապես փոխեց ժամանակակից պարսկական արձակի մտահորիզոնները։ Նա պատմվածքը դուրս բերեց հասարակական իրականության սոսկ արտացոլման սահմաններից և այն վերածեց մարդու գիտակցության, հոգեկան աշխարհի և գոյաբանական ճգնաժամերի ուսումնասիրության գրական տարածքի։ Այդ իսկ պատճառով նրա ստեղծագործությունները պարսկական գրականության մեջ համարվում են շրջադարձային փուլ, որը նշանավորեց սոցիալական ռեալիզմից դեպի ժամանակակից արձակ անցումը։ Հեդայաթի կարևորագույն նորարարություններից մեկը մարդու ներաշխարհի նկատմամբ բացառիկ ուշադրությունն էր։ Նրա ստեղծագործություններում մարդն այլևս չի սահմանվում միայն հասարակության հետ իր հարաբերությամբ, այլ ներկայանում է որպես անհատ, որը բախվում է միայնության, տագնապի, ունայնության զգացման և ինքնության ճգնաժամի։ Այս աշխարհընկալումը պարսկական արձակում կերպարաստեղծումը տեղափոխեց արտաքին վարքագծի նկարագրությունից դեպի մարդկային հոգեբանության խորքային շերտերի վերլուծություն՝ բացելով ստեղծագործական նոր հնարավորություններ հետագա սերունդների գրողների համար։

Հեդայաթը հիմնովին վերափոխեց նաև պատմողական կառուցվածքը։ Հեռանալով գծային և պարզ պատումից՝ նա դիմեց ներքին մենախոսության, խորհրդանշական պատկերավորման և սուբյեկտիվ պատմողական եղանակների՝ ապացուցելով, որ գեղարվեստական արձակը կարող է հավաստիորեն վերաստեղծել նաև մարդկային գիտակցության ամենաբարդ ընթացքներն ու ներքին փորձառությունները։ Այդպիսով նրա ստեղծագործությունները նոր փուլ բացեցին ոչ միայն թեմատիկ առումով, այլև պատմողական ձևի և գեղարվեստական կառուցվածքի տեսանկյունից։ Այնուամենայնիվ, Հեդայաթի նշանակությունը չի սահմանափակվում միայն գրական տեխնիկայի նորարարությամբ։ Մահվան, միայնության, օտարացման և կյանքի իմաստի վերաբերյալ նրա բարձրացրած հարցերը պարսկական արձակը ներմուծեցին փիլիսոփայական և գոյաբանական մտորումների տիրույթ։ Այդ պատճառով էլ նրա ազդեցությունը հետագա սերունդների գրողների վրա չի արտահայտվում միայն գրելու ոճի ընդօրինակմամբ, այլ առաջին հերթին պատմվածքի հնարավորությունների նոր ընկալմամբ՝ որպես մարդու և աշխարհի ճանաչման միջոցի։ Հեդայաթը ցույց տվեց, որ պատմվածքը միայն արտաքին իրականության արտացոլումը չէ. այն կարող է նաև դառնալ մարդկային գիտակցության թաքնված շերտերը և մարդկային փորձառության բարդությունը բացահայտելու հզոր գեղարվեստական միջոց։

«Եթե Ջամալզադեն վերափոխեց պարսկական պատմվածքի լեզուն, ապա Հեդայաթն ընդարձակեց նրա մտահորիզոններն ու պատմողական հնարավորությունները։ Ուստի այս երկու գրողների ստեղծագործությունները պետք է դիտարկել որպես ժամանակակից պարսկական արձակի ձևավորման երկու փոխլրացնող փուլեր»։

Բոզորգ Ալավի`պատմվածքը՝ որպես հասարակական իրականության գեղարվեստական արտացոլման տարածք

Բոզորգ Ալավին (Թեհրան, Իրան, 1904 – Բեռլին, Գերմանիա, 1997) պատմվածքը վերածեց հասարակական և քաղաքական հարաբերությունների գեղարվեստական արտացոլման տարածքի։ Նա այն գրողներից էր, ով իր անձնական փորձառությունները, քաղաքական գործունեությունը, բանտարկությունն ու աքսորը դարձրեց իր ստեղծագործական աշխարհի անբաժանելի մասը և այդ ճանապարհով պարսկական արձակը զգալիորեն մոտեցրեց հասարակության առօրյա և շոշափելի իրականությանը։ Ի տարբերություն Սադեղ Հեդայաթի, որի ուշադրության կենտրոնում հիմնականում անհատի միայնությունը, տագնապը և անձնական պարտությունն էին, Ալավին մարդուն դիտարկում է հասարակական միջավայրի և իշխանական հարաբերությունների համատեքստում։ Նրա կերպարները սոցիալական ուժերի, բռնապետության և անհավասարության զոհերն են, իսկ նրանց ճակատագիրը պայմանավորված է ոչ միայն անձնական հատկանիշներով, այլև պատմական և քաղաքական իրողություններով, որոնք վճռորոշ դեր են խաղում նրանց կյանքի ընթացքի ձևավորման մեջ։ Այդ պատճառով Ալավիի ստեղծագործությունները իրավամբ կարելի է դասել ժամանակակից պարսկական արձակի սոցիալական ռեալիզմի առաջին և ամենանշանակալի օրինակների շարքին։

Ալավիի ստեղծագործությունների կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը հոգեբանական վերլուծության և սոցիալական քննադատության օրգանական համադրությունն է։ Նա չի սահմանափակվում արտաքին իրադարձությունների նկարագրությամբ, այլ նույն ուշադրությամբ բացահայտում է նաև իր կերպարների վարքագծի շարժառիթները, կասկածները, վախերն ու ներքին հակասությունները։ Դրա շնորհիվ նրա կերպարները հաղթահարում են զուտ սոցիալական տիպերի սահմանները և վերածվում են բազմաշերտ, համոզիչ ու կենսունակ անհատների։ Պատմողական կառուցվածքի տեսանկյունից նույնպես Ալավին կարևոր առաջընթաց արձանագրեց։ Նրա պատումները աչքի են ընկնում ավելի ամբողջական կառուցվածքով, կերպարների ավելի խորքային մշակմամբ և սյուժետային ավելի բարդ կազմակերպմամբ, քան իր սերնդակից հեղինակներից շատերի ստեղծագործությունները։ Խուսափելով գաղափարախոսական ուղիղ քարոզչությունից՝ նա ձգտում էր հասարակական խնդիրները ներկայացնել հենց պատմվածքի ներքին կառուցվածքի և կերպարների գործողությունների միջոցով։ Այս մոտեցումը հետագայում զգալի ազդեցություն ունեցավ իրանցի արձակագիրների հաջորդ սերունդների վրա։

«Այսպիսով, Ալավիի ստեղծագործություններում պատմվածքը դուրս է գալիս անհատական փորձառության սահմաններից և վերածվում մարդու և հասարակական կառուցվածքների փոխազդեցությունը մեկնաբանելու գեղարվեստական տարածքի»։

Սադեղ Չուբաք՝ ռեալիզմի կատարելագործումը պարսկական արձակում

Սադեղ Չուբաքը (Բուշեհր, Իրան, 1916 – Բերկլի, ԱՄՆ, 1998) հասարակական իրականությունը պարսկական գրականություն ներմուծեց աննախադեպ անկեղծությամբ և անմիջականությամբ։ Հրաժարվելով իդեալականացված պատկերացումներից՝ նա պատկերեց հասարակության ստորին խավերի, զրկվածների և լուսանցքում հայտնված մարդկանց կյանքը՝ իր ամբողջ դառնությամբ և ներքին հակասություններով։ Այդպիսով նա պարսկական արձակի ռեալիզմը բարձրացրեց որակապես նոր աստիճանի։ Չուբաքի ստեղծագործությունների ամենաբնորոշ առանձնահատկություններից մեկը կյանքի մանրամասների նկատմամբ բացառիկ ուշադրությունն ու բնական կերպարաստեղծումն է։ Նրա կերպարները ոչ հերոսներ են, ոչ էլ հակահերոսներ, այլ մարդիկ, որոնք սոցիալական և տնտեսական ծանր պայմաններում պայքարում են պարզապես գոյատևելու համար։ Հենց այս մոտեցումն էլ նրա արձակը հեռացնում է բարոյական դատողություններից և առավել մոտեցնում իրականության անմիջական ու անկողմնակալ արտացոլմանը։

Չուբաքը կարևոր նորարարություններ իրականացրեց նաև պատմվածքի լեզվի ոլորտում։ Խոսակցական լեզվի, բնական երկխոսությունների և մանրակրկիտ նկարագրությունների կիրառումը նրա ստեղծագործություններին հաղորդեց առանձնահատուկ հավաստիություն և հնարավորություն տվեց գրականության մեջ ներկայացնել հասարակության այն շերտերը, որոնք մինչև այդ հազվադեպ էին արտացոլվում պարսկական արձակում։ Այդ իսկ պատճառով Չուբաքին կարելի է համարել այն հեղինակներից մեկը, ով սոցիալական ռեալիզմը վերածեց ժամանակակից իրանական արձակի կարևորագույն ուղղություններից մեկի։

«Չուբաքը, չձգտելով բարոյական դատողություններ անել, իրականությունը ներկայացնում է այնպիսին, ինչպիսին այն կա, և հենց այս առանձնահատկությունն է, որ նրա ռեալիզմը տարբերում է Ջամալզադեի քննադատական ռեալիզմից»։

Եզրակացություն

Պարսկական ժամանակակից արձակի պատմությունն անհնար է լիարժեք հասկանալ առանց այս սերնդի գրողների ստեղծագործությունների և նրանց գրական նորարարությունների ուսումնասիրության։ Հետագա գրական ուղղություններից շատերը՝ ուղղակի կամ անուղղակի կերպով, շարունակությունն են այն ստեղծագործական որոնումների, որոնք սկիզբ առան հենց այս հեղինակների գործունեությամբ։ Միաժամանակ պետք է նկատի ունենալ, որ գրական սերունդների սահմանները միշտ չէ, որ հստակ են, և առանձին հեղինակների, հատկապես Սադեղ Չուբաքի, դասակարգման վերաբերյալ գրականագիտության մեջ գոյություն ունեն տարբեր տեսակետներ։ Այնուամենայնիվ, պարսկական պատմվածքի զարգացման տեսանկյունից նրան կարելի է դիտարկել որպես այն գրական ընթացքի տրամաբանական շարունակողը, որը սկիզբ առավ Ջամալզադեի ստեղծագործությամբ և հետագայում խորացավ Հեդայաթի ու Բոզորգ Ալավիի շնորհիվ։ Ջամալզադեն վերափոխեց պատմվածքի լեզուն, Հեդայաթն ընդարձակեց նրա մտահորիզոնները, Բոզորգ Ալավին ամրապնդեց գրականության և հասարակության կապը, իսկ Չուբաքը պարսկական արձակում ռեալիզմը հասցրեց իր առավել ամբողջական դրսևորմանը։

Այս չորս հեղինակների ստեղծագործություններին առավել հանգամանորեն ծանոթանալու համար կարող եք դիմել «ArtCollage» կայքում  հրապարակված նրանց պատմվածքներին:

Պարսկերենից թարգմանեց Անի Հովսեփյանը