Ներամփոփում

Հաբիբի դագաղը դրված էր ինքնաթիռի բեռնախցիկում։ Իսկ Փարվանեն, ոտքից գլուխ սևազգեստ, նստած էր ուղևորների խցիկում և արդեն խմում էր իր հինգերորդ բաժակ վիսկին։ Թեև թռչում էր Swissair-ի ինքնաթիռով, օդանավ մտնելու առաջին իսկ պահից գլխաշորը հանել ու գցել էր ուսերին։ Հիմա, սակայն, մի միտք անդադար պտտվում էր գլխում․ արդյո՞ք ուղևորների խցիկից դեպի բեռնախցիկ տանող որևէ ճանապարհ կար։ Նա ուզում էր իջնել ու պառկել Հաբիբի դագաղի կողքին։ Հարբած էր և համոզված, որ ուղևորների խցիկն ու բեռնախցիկը միացնող որևէ անցում անպայման պիտի լինի։ Մի քանի անգամ տեղից վեր թռավ՝ փորձելով գնալ ու գտնել այդ ճանապարհը։ Հաբիբը ներքևում էր՝ սառած ու անշարժ։ Փարվանեն ուզում էր նրա պես սառչել և նրա հետ միասին մեկնել՝ լինի դժոխք, թե դրախտ։ Նա ևս մեկ վիսկի պատվիրեց։ Բորտուղեկցորդուհին զարմացած նայեց նրան, սակայն, ինչպես բոլոր բորտուղեկցորդուհիները, անթերի քաղաքավարի էր։ Նա Փարվանեի առջև դրեց վիսկիի փոքրիկ շիշն ու սառույցով լի բաժակը։ Հենց այդ պահին Փարվանեն հանկարծ զգաց, որ արցունքները հոսում են դեմքով։

Մանկուց ի վեր նա միշտ ատել էր արտասվելը։ Ամեն անգամ, երբ կյանքում մի բան պատահում էր, որ ստիպում էր իրեն լաց լինել, իջնում էր տան նկուղն ու այնտեղ էր արտասվում։ Հետո սրբում էր դեմքը և վերադառնում տան բնակելի հատված՝ ասես ոչինչ չէր եղել։ Սակայն հիմա, ինքնաթիռում, չգիտեր, թե ինչպես զսպի արցունքները։ Մի՞թե կյանքն արդեն ավարտվել էր։ Մի՞թե Հաբիբի մահվանից հետո ինքը ևս պիտի մեռներ։ Նա չգիտեր։

Նրա հիշողության մեջ կենդանացան հեղափոխության տարիները։ Այդ ժամանակ նա սովորում էր մանկաբարձական ուսումնարանի երրորդ կուրսում։ Ինչպես շատ ուրիշներ, ինքն էլ էր տարվել հասարակական եռուզեռով։ Այդ օրերին տարբեր քաղաքական խմբեր սկսել էին իրենց գործունեությունը, իսկ Փարվանեն, ինչպես իր սերնդի բազմաթիվ երիտասարդներ, դեռ չէր հասկանում, թե որ քաղաքական հոսանքին է ավելի մոտ։ Այն ամենը, ինչ նրանք ասում էին, նոր էր, անսովոր ու գրավիչ։ Ի վերջո, նա հարեց քաղաքական խմբերից մեկին և սկսեց իր սովորած ուսումնական հաստատությունում տարածել նրանց հրատարակությունները։ Առանց այդպիսի գործունեության մասին խորը գիտելիք ունենալու՝ նա համագործակցում էր այդ խմբի հետ։ Սակայն մի բան նրա համար անվիճելի էր. նա դեմ էր պարտադիր հիջաբին և ձգտում էր մտերմանալ այն խմբերի հետ, որոնք նույնպես դեմ էին դրա պարտադրմանը։

Հեղափոխությունից մեկ տարի անց նա ավարտեց ուսումը և աշխատանքի ընդունվեց հիվանդանոցում։ Այդ ժամանակ արդեն այն կազմակերպության հանձնարարությամբ, որի անդամն էր դարձել, ասես, կիսով չափ, այլևս թռուցիկներ չէր տարածում։ Նրա համար ավելի կարևոր առաջադրանք էին նախատեսել։ Ավելի ուշ՝ մի օր, այն կազմակերպության անդամներից մեկը, որի գործունեությանը նա մասնակցում էր, եկավ նրանց տուն։ Այդ օրը ծնողները Մաշհադ էին մեկնել։ Կազմակերպության անդամը քննադատական հայացքով զննեց տան կահավորանքը։ Նրանց հյուրասենյակի փորագրված դասական կահույքը նրան չափազանց ճոխ ու բուրժուական թվաց։ Այնուհետև նա խնդրեց տեսնել Փարվանեի սենյակը։ Փարվանեն նրան ներս տարավ։ Սենյակ մտնելուն պես նրա աչքն ընկավ Շոն Քոներիի՝ աշխարհահռչակ կինոդերասանի մեծ պաստառը, և ակնհայտորեն զարմացավ։

Փարվանեն շատ էր սիրում Շոն Քոներիին և մեծ դժվարությամբ էր ձեռք բերել այդ պաստառը։ Սակայն կազմակերպության անդամը պահանջեց, որ նա անմիջապես պատռի այն։ Փարվանեն փորձեց ընդդիմանալ, բայց ընկերը սեփական ձեռքով պոկեց պաստառը պատից և պատռեց։ Փարվանեն խորապես ցնցված էր։ Նրա համար անհասկանալի էր, թե ինչ կապ կարող էր ունենալ Շոն Քոներիի պաստառը կազմակերպության գործունեության հետ։ Նա սիրում էր այդ դերասանին և չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչու պիտի այն ոչնչացվեր։ Հենց այդպես էլ նա հրաժարվեց այդ կազմակերպության հետ հետագա համագործակցությունից։ Սակայն հեղափոխությունը դեռ շարունակվում էր, և քաղաքական գործունեության գայթակղությունը նրան հանգիստ չէր տալիս։ Փարվանեն այլևս չգիտեր, թե որ խմբի հետ պիտի շարունակի իր ճանապարհը։ Միայն մի բանում էր համոզված. անգործ մնալ չէր կարելի, պետք էր ինչ-որ բան անել։ Նա կանոնավոր կերպով կարդում էր տարբեր քաղաքական կազմակերպությունների հրատարակությունները։ Երբեմն նրան այցելում էին այն կազմակերպության անդամները, որի հետ նախկինում կապված էր։ Սակայն Շոն Քոներիի պատռված պաստառի հիշողությունը դեռ չէր լքել նրան։ Նրանք նրան ծաղրում էին՝ «բուրժուա» անվանելով։ Փարվանեն նվաստացած էր զգում իրեն։ Նրան թվում էր, թե իր մեջ ինչ-որ թերություն կա։

Սակայն, ի վերջո, եկավ մի ժամանակ, երբ իշխանությունները սկսեցին զանգվածաբար ձերբակալել տարբեր քաղաքական կազմակերպությունների անդամներին։ Եվ այդպես մի օր պահապանները եկան հիվանդանոց և ձերբակալեցին նրան։ Փարվանեն ապշահար էր։ Նա վաղուց արդեն խզել էր բոլոր կապերը այդ կազմակերպության հետ և նույնն էլ ասաց քննիչին։ Սակայն հետագայում պարզվեց, որ ձերբակալվածներից ոմանք դատախազությանը նրա անունն էլ էին տվել՝ որպես կազմակերպության անդամի։ Այժմ սկսվել էր նրա պատժաժամկետը։ Երկարատև հարցաքննություններից հետո դատախազությունը նրան դատապարտել էր երեք տարվա պայմանական ազատազրկման։ Նա պետք է մնար այնտեղ այնքան ժամանակ, մինչև պարզվեր՝ իսկապե՞ս քաղաքական գործունեություն է ծավալել, թե՞ ոչ։ Հենց այդտեղից էլ սկսվեց Փարվանեի կյանքի ամենասարսափելի միջանկյալ շրջանը՝ մի իսկական քավարան։

Նա հիշում էր այն օրը, երբ ձախակողմյան կին քաղբանտարկյալները հանկարծ որոշեցին աղոթել։ Փարվանեն այն մարդկանցից էր, որոնք հավատում էին Աստծուն, բայց ամբողջ կյանքում երբեք աղոթք չէր արել։ Այժմ չէր հասկանում, թե ինչու պիտի աղոթեր։ Մի քանի օր նա դիմադրեց այդ ընդհանուր որոշմանը։ Սակայն ընկերուհիներից մեկը երկար խոսեց նրա հետ և համոզեց, որ ավելի լավ է այդպես վարվի, որովհետև իրավիճակը օրեցօր ավելի էր վատանում։ Այդպես Փարվանեն էլ որոշեց աղոթել։ Սակայն որոշեց աղոթել ոչ թե ձևականորեն, այլ ամբողջ սրտով ու անկեղծ հավատով։ Այդտեղ էր նրա տարբերությունը նրանցից, ովքեր միայն ձևացնում էին, թե աղոթում են։ Ընկերուհիները պատմում էին, թե ինչպես աղոթքի փոխարեն Հաֆեզի բանաստեղծություններ են արտասանում կամ պարզապես անիմաստ շարժում շուրթերը։ Սակայն ներքին զգացողությունը Փարվանեին հուշում էր, որ դա սխալ պայքար է։ Հարցն այն էր, որ հենց այն պահին, երբ կեղծորեն խոնարհվում էիր աղոթքի համար, բանտի իշխանություններն ավելի էին կոտրում ու նվաստացնում քեզ։ Այդ պատճառով նա աղոթեց՝ իսկապես աղոթելով, բայց երբեք չմասնակցեց այն խաղին, որի մեջ օրեցօր ավելի շատ կալանավորներ ձևական աղոթքներ էին կատարում։ Արդյունքում նրա անունը շարունակ ուղարկվում էր բանտի վարչակազմին՝ որպես մի մարդու, որի հավատը լիովին վստահելի չէ։

Այսպես Փարվանեն երեք տարվա փոխարեն հինգ տարի անցկացրեց բանտում։ Նա պարզապես աղոթում էր, սակայն ծոմ չէր պահում, որովհետև դրա ուժը չուներ։ Վերջապես, հինգ տարի անց, նրան ազատ արձակեցին, և Փարվանեն դուրս եկավ բանտից։ Այդ հինգ տարիների ընթացքում ամենածանրն իր համար հուզական պակասն էր։ Նա խորապես զգում էր, թե որքան շատ է տղամարդու կարիք ունենում։ Երբեմն այնպիսի վիճակի էր հասնում, որ այլևս չէր կարողանում զսպել իր հուզական դատարկությունը։ Նա ընտանիք կազմելու, ամուսնանալու կարիք ուներ։ Այն տարիքում էր, երբ, ինչպես յուրաքանչյուր բնականոն մարդ, պիտի ամուսնանար։ Բանտը նրան սովորեցրել էր, որ ընտանիք ստեղծելը մարդու կյանքի ամենագեղեցիկ գործերից մեկն է։

Այդ պատճառով էլ՝ երբ ազատվեց բանտից, երկու-երեք ամիս տանը հանգստանալուց հետո նորից աշխատանքի ընդունվեց մի հիվանդանոցում։ Սակայն նրա միտքը մշտապես զբաղված էր միայն մեկ հարցով՝ ինչպե՞ս գտնել մի տղամարդ, որի հետ կարող էր ամուսնանալ։ Հիվանդանոցում աշխատող տղամարդիկ բոլորը խուսափում էին նրանից։ Նրանք բոլորը գիտեին, որ նա հինգ տարի անցկացրել է բանտում և մինչև հիմա էլ պարտավոր է ամեն ամիս ներկայանալ Հեղափոխության կոմիտե։ Վախենում էին նրանից և հեռու էին մնում։ Փարվանեի շուրջ այլևս ոչ մի տղամարդ չէր մնացել։ Նա վաղ առավոտից մինչև ուշ երեկո աշխատում էր հիվանդանոցում։ Այնպիսի վիճակ էր ստեղծվել, որ Փարվանեին թվում էր՝ այս օրերից մեկում հանկարծ ներսից կփլվի, ինչպես մինչև վերջ այրված մի մոմ, որ այլևս ուժ չունի կանգուն մնալու։

Փարվանեն ինքն էլ չէր կարողանում հստակ հիշել, թե երբ էր սկսել ինքնաբավարարությամբ զբաղվել։ Նա փորձում էր որևէ ելք գտնել, որպեսզի կարողանա հաղթահարել իր մարմնական ցանկությունները։ Հիվանդանոցի տղամարդիկ խուսափում էին նրանից, իսկ ինքն էլ չափազանց լուրջ, նույնիսկ որոշ չափով խիստ բնավորություն ուներ։ Զգացմունքային դատարկությունը լրացնելու համար նա դիմում էր ինքնաբավարարության, սակայն ամեն անգամ դրանից հետո ավելի էր ատում ինքն իրեն։ Այդ պահին նրա մտքով անցնում էին պատկերներ, որոնք ինքն անպատշաճ էր համարում։ Նա կարծես ստիպված էր մտովի պատկերացնել սիրային տեսարաններ, և այդ պատկերները նրան տանջում էին։ Մի օր, երբ հայելու մեջ նայեց իրեն, հանկարծ պատրանք ունեցավ, թե իր դեմքից երևում է, որ ինքնաբավարարությամբ է զբաղվում։ Այդ օրվանից հիվանդանոցում ամեն անգամ, երբ որևէ մեկը նայում էր իրեն, նրան թվում էր, թե նա գիտի իր գաղտնիքը։ Աստիճանաբար այդ մոլուցքը գնալով խորացավ։ Երբ գնում էր խանութ՝ գնումներ կատարելու, համոզված էր, որ այնտեղ էլ բոլորը գիտեն այդ մասին։ Նա կամաց-կամաց խելագարության եզրին էր հասնում։ Վերջիվերջո այնքան ծանրացավ նրա վիճակը, որ հրաժարական տվեց հիվանդանոցից և փակվեց տան մեջ։ Այժմ օրերով քայլում էր սենյակից սենյակ և մտածում, թե բոլորը գիտեն իր գաղտնիքը։

Մայրը նկատել էր դստեր հոգեկան ծանր վիճակը։ Նա փորձում էր օգնել, բայց չէր հասկանում՝ ինչպես մոտենալ նրան։ Դստեր իրական խնդիրը չէր գիտակցում։ Միայն զգում էր, որ Փարվանեն իրեն անարժան ու մեղավոր է համարում։ Մայրը սխալմամբ կարծում էր, թե աղջիկը որևէ տղամարդու հետ կապ է ունեցել։ Մի օր ասաց նրան. «Մի՞թե ամենավատը դա է, որ մարդիկ կարող են ասել՝ դու անպատիվ ես։ Թող ասեն։ Դու գրեթե բժիշկ ես դարձել և ոչ ոքի կարիքը չունես»։

Սակայն Փարվանեն շարունակում էր խորտակվել իր խառնաշփոթ մտքերի մեջ։ Եվ վերջապես, այն բանից հետո, երբ վերջին անգամ ներկայացավ Հեղափոխության կոմիտե, նրան տեղափոխեցին հիվանդանոց և ընդունեցին ստացիոնար բուժման։ Նա մոտ երկու ամիս մնաց հիվանդանոցում։ Դաշտանային ցիկլը դադարել էր։ Թվում էր՝ դեռ երիտասարդ տարիքում վաղաժամ ծերանում էր։ Հենց այդ օրերին էլ հանկարծ որոշեց արտագաղթել։ Այլևս ի վիճակի չէր դիմանալու Իրանում տիրող թունավորված մթնոլորտին։ Եվ հենց որ այդ որոշումը կայացրեց, ազատվեց նաև այն մոլուցքից, թե բոլորը գիտեն իր՝ ինքնաբավարարությամբ զբաղվելու մասին։ Մոտ վեց ամիս պահանջվեց, մինչև ստացավ Ամերիկայում աշխատելու վիզան։ Այժմ պետք է թողներ իր ծեր ծնողներին։ Նրանք խորապես անհանգստացած էին, սակայն հասկանում էին, որ աղջիկն այլևս ուժ չունի Իրանում շարունակելու իր կյանքը։

Փարվանեն ուղիղ մեկնեց Կալիֆորնիա։ Նա գիտեր, որ իրանցիների մեծ մասն այնտեղ էր բնակվում։ Կարճ ժամանակ անց աշխատանքի ընդունվեց հիվանդանոցում, և շատ չանցած՝ նրա դաշտանային ցիկլը նույնպես վերադարձավ իր բնականոն ընթացքին։ Այժմ նա այլևս ինքնաբավարարությամբ չէր զբաղվում։ Կարծես միայն միջավայր փոխելը բավական էր, որ ամեն ինչ փոխվեր։ Սակայն մենակ էր, իսկ մենակությունն Ամերիկայում գրեթե բնական վիճակ է։ Նա մեքենա էր գնել և կամաց-կամաց ընտելանում էր նոր կյանքին։

Այդ օրերին էլ ծանոթացավ Նաստարանին։ Նաստարանը նրանից մի քանի տարի շուտ էր տեղափոխվել Ամերիկա և որոշել էր ամուսնանալ հարուստ ամերիկացու հետ։ Մի կիրակի նա առաջարկեց Փարվանեին իր հետ գնալ մի սրճարան, որը հարուստ ամերիկացիների սիրելի հավաքատեղիներից էր։ Փարվանեի համար դա և՛ հետաքրքիր փորձ էր, և՛ պարզապես առիթ՝ տեսնելու մի ուրիշ աշխարհ։ Սրճարանը շքեղ էր։ Նաստարանը սուրճ և քաղցրավենիք պատվիրեց։ Նրանք հանգիստ նստեցին, սուրճ խմեցին, քաղցրավենիք կերան և դիտում էին շուրջը։ Սակայն հաշիվը վճարելու պահին Փարվանեն սարսափեց, երբ պարզվեց, որ մեկ կտոր թխվածքի և երկու բաժակ սուրճի համար պետք է վճարեին քառասունհինգ դոլար։ Ի վերջո, Նաստարանին հաջողվեց ամուսնանալ հարուստ ամերիկացու հետ, և դրանից հետո նրա կապը Փարվանեի հետ ընդհատվեց։

Փարվանեի կյանքը բաժանվել էր աշխատանքի և տան միջև։ Նա նաև գրքեր էր կարդում, որպեսզի կատարելագործի իր անգլերենը։ Սակայն ամեն ինչ հանկարծ փոխվեց, երբ հիվանդանոց եկավ Հաբիբը՝ որպես նյարդավիրաբույժ։ Առաջին անգամ, երբ Փարվանեն տեսավ Հաբիբին, սիրտը մի պահ կանգ առավ։ Նա համեստ, հանգիստ և գրավիչ տղամարդ էր։ Երբ իմացավ, որ Փարվանեն իրանցի է, ուրախ ժպտաց և ձեռքը մեկնեց նրան։ Անկեղծորեն ուրախացավ, որ այս հիվանդանոցում ևս մի իրանցի է աշխատում։ Հետագայում մի օր առիթ եղավ միասին ճաշելու։ Զրույցը թեմայից թեմա էր անցնում։ Հաբիբը պատմեց, որ ժամանակին ամուսնացած էր ամերիկուհու հետ և այդ ամուսնությունից երկու զավակ ունի։ Սակայն արդեն մոտ երկու տարի էր, ինչ նրանք բաժանվել էին։ Ավելի ուշ Հաբիբը նրան ընթրիքի հրավիրեց։ Փարվանեն մեծ ոգևորությամբ պատրաստվեց։ Սկզբում հագավ բաց վզով զգեստ, բայց մի պահ անց մտափոխվեց, փոխեց այն և ընտրեց ավելի համեստ զգեստ։ Հիմա նա սենյակում անհանգիստ քայլում էր՝ սպասելով Հաբիբին և մտքում փորձում էր պատկերացնել, թե ինչ է լինելու այդ երեկոյի ընթացքում։

Ժամը յոթն անց կեսին Հաբիբը եկավ։ Նրանք նստեցին նրա մեքենան և գնացին ծոցի ափին գտնվող մի գեղեցիկ ռեստորան։ Հաբիբը ճանապարհին ամեն տեսակ թեմաներից էր խոսում։ Հանկարծ լռեց։ Ձեռքը տարավ գրպանը, մի փոքրիկ տուփ հանեց և մեկնեց Փարվանեին։ Փարվանեն բացեց տուփը։ Ներսում ամուսնական մատանի էր և փիրուզով մատանի։

Հաբիբն ասաց. «Ես ուղիղ մարդ եմ և չեմ սիրում շրջանցումներ։ Եթե ցանկանում ես ամուսնանալ ինձ հետ, հենց հիմա մատներիդ դիր դրանք»։ Փարվանեն կարմրեց։ Նա ամենևին չէր սպասում նման նվերի։ Հուզմունքից բառ չէր գտնում և լուռ էր մնացել։ Հաբիբը ժպտալով ասաց. «Չե՞ս հավանել։ Գուցե ավելի լավ տղամարդո՞ւ ես սպասում»։ Փարվանեն պատասխանեց. «Ո՛չ, այդպես չէ։ Պարզապես... որոշ հարցեր կան»։

Այժմ հերթը Հաբիբինն էր՝ հասկանալու, թե ինչ «խնդիրների» մասին էր խոսում Փարվանեն։ Վերջապես նա, կակազելով ու դժվարությամբ բառեր գտնելով, պատմեց, որ անցյալում մի քանի անգամ ինքնաբավարարությամբ է զբաղվել։ Հաբիբը հանկարծ բարձրաձայն ծիծաղեց։ Փարվանեն վիրավորվեց։ Հաբիբն անմիջապես ներողություն խնդրեց և ասաց. «Փարվանե՛, ես հոգեբան չեմ։ Բայց մի տեղ կարդացել եմ, որ տղամարդկանց գրեթե հարյուր տոկոսը և կանանց շուրջ իննսուն տոկոսը կյանքի ընթացքում գոնե մեկ անգամ ինքնաբավարարությամբ զբաղվել են։ Դա ամենափոքր նշանակությունն անգամ չունի։ Նույնիսկ եթե անցյալում որևէ տղամարդու կամ նույնիսկ մի քանի տղամարդկանց հետ հարաբերություն ունեցած լինեիր, ինձ համար դա կարևոր չէր։ Ես քեզ ուզում եմ ապագայի համար»։

Նրանք համեստ ու պարզ արարողությամբ ամուսնացան։ Այդ ժամանակ Փարվանեն հանկարծ հասկացավ, որ Հաբիբին սիրում է շատ ավելի խորն ու ուժեղ, քան երբևէ կարող էր պատկերացնել։ Հաբիբն իր մասնագիտության մեջ իսկական հանճար էր, և հիվանդանոցի ամբողջ անձնակազմը մեծ հարգանքով էր վերաբերվում նրան։ Նա բարեհամբույր, կենսուրախ ու սիրալիր մարդ էր։ Մի անգամ ասել էր Փարվանեին, որ ցանկանում է՝ նա իրեն երկու երեխա պարգևի, իսկ հետո թողնի աշխատանքը, մնա տանը և դառնա իր փոքրիկ արքունիքի տիրուհին։ Սակայն Փարվանեին մի բան հանգիստ չէր տալիս․ նա չէր հղիանում։ Դաշտանային ցիկլն արդեն բնականոն էր, բայց նա վախենում էր, որ այն ժամանակ, երբ սարսափի ու մեղավորության զգացումից դաշտանը դադարել էր, գուցե ինչ-որ անդառնալի վնաս էր հասցվել իր առողջությանը։

Վթարը տեղի ունեցավ բոլորովին անսպասելի։ Նրանք երթևեկում էին մայրուղով։ Հաբիբը մեքենան էր վարում։ Երբ նա փորձեց փոխել երթևեկելի գոտին, հետևից եկող բեռնատարը մեծ ուժով բախվեց մեքենային և ամբողջովին ջախջախեց վարորդի կողմի դուռը։ Հաբիբի ձեռքից ղեկը դուրս սահեց։ Մեքենան մի քանի անգամ պտտվեց իր առանցքի շուրջ, և Հաբիբի գլուխը ծանր ընկավ ղեկին։ Մինչև փրկարարներն ու շտապօգնությունը հասան և նրան հիվանդանոց տեղափոխեցին, բավական ժամանակ անցավ։ Փարվանեն անհանգիստ քայլում էր վերակենդանացման բաժանմունքի (CCU) դռան առջև։ Քիչ անց բուժքույրը մոտեցավ և ասաց, որ եթե ցանկանա, կարող է տեսնել Հաբիբին, միայն խնդրեց, որ շատ չխոսի։

Փարվանեն մոտեցավ մահճակալին և մեղմ ձայնով կանչեց նրան։ Հաբիբը բացեց աչքերը։ «Չեմ կարծում, թե այս անգամ կկարողանամ փրկվել։ Միայն մի ցանկություն ունեմ․ ուզում եմ հորս կողքին՝ Իրանում թաղված լինել։ Նախքան Իրանից հեռանալը նրա կողքին գերեզմանատեղ էի գնել՝ Իմամզադե Աբդոլլահի գերեզմանատանը։ Խնդրում եմ... ինձ այնտեղ տար»։ Փարվանեն շտապ ասաց. «Հաբի՛բ, խնդրում եմ, նման բաներ մի՛ ասա։ Դու կապաքինվես։ Ամեն ինչ լավ կլինի»։ Հաբիբը դառնորեն ժպտաց։ «Բժշկությունից այնքան եմ հասկանում, որ գիտեմ՝ արդեն ուշ է»։ Հենց այդ պահին բուժքույրը ներս մտավ և քաղաքավարի խնդրեց Փարվանեին՝ դուրս գալ սենյակից։ Հաջորդ օրը Հաբիբի մարմինը դիահերձարանի սառնարանում էր։ Փարվանեն ամեն ինչ անում էր կարծես մեքենայաբար։ Նա խոսեց Հաբիբի իրանցի փաստաբանի հետ, և բոլոր անհրաժեշտ ձևականությունները կատարվեցին։ Մարմինը մեկ շաբաթ մնաց դիահերձարանում, մինչև ավարտվեցին բոլոր անհրաժեշտ գործերը, և թռիչքը կազմակերպվեց։ Այնուհետև, Փարվանեի աչքի առաջ, Հաբիբի մարմինը դրեցին դագաղի մեջ, և նրանք ճանապարհ ընկան դեպի օդանավակայան։

Այժմ արդեն վիսկիի վեցերորդ բաժակն էլ էր դատարկվել։ Փարվանեն երբեք խմելու սովորություն չէր ունեցել։ Գլուխը սաստիկ պտտվում էր։ Նա վեր կացավ և օրորվելով քայլեց ինքնաթիռի նեղ միջանցքով։ Գլուխը կախ էր պահել և համառորեն փնտրում էր մի ճանապարհ, որը կիջեցներ դեպի բեռնախցիկ։ Նա իսկապես ուզում էր գնալ, պառկել Հաբիբի կողքին, բացել դագաղի կափարիչը և վերջին անգամ նայել նրան։ Նա անցավ ինքնաթիռի ամբողջ երկարությամբ, բայց հանկարծ բորտուղեկցորդուհին բռնեց նրա թևից և մեղմորեն առաջնորդեց դեպի իր նստատեղը։ Փարվանեն, հլու մի գառան պես, առանց դիմադրելու հետևեց նրան և նստեց։ Գլուխը հենեց նստարանի թիկնակին և հանկարծ ընկղմվեց ծանր ու անհանգիստ քնի մեջ։ Երազում նա կրկին վերակենդանացման բաժանմունքում էր։ Հաբիբը փոքրիկ երեխա էր՝ պառկած անկողնում։ Փարվանեն գիրկն առավ նրան ու դուրս եկավ սենյակից։ Բայց բաժանմունքի բուժքույրը հետապնդում էր իրեն՝ ցանկանալով երեխային խլել նրա գրկից։ Փարվանեն վազեց, դուրս եկավ հիվանդանոցից և տաքսի նստեց։ Սակայն վարորդը գլուխ չուներ։ Նա սարսափահար արթնացավ։ Ամբողջովին քրտինքի մեջ էր։ Այդ պահին օդաչուն հայտարարեց, որ ինքնաթիռը մտել է Իրանի օդային տարածք։ Մինչև Թեհրան հասնելը դեռ մոտ երկու ժամ կար։

Թեհրան։ Փարվանեի և Հաբիբի հարազատները նրանց սպասում էին օդանավակայանում։ Փարվանեն երկար ու հոգնեցուցիչ ժամեր անցկացրեց մաքսային բաժնում։ Թեև իր հետ որևէ ուղեբեռ չուներ, և ակնհայտ էր, որ ուղեկցում էր միայն մի դագաղ, այնուամենայնիվ, ստիպված եղավ երկար սպասել։ Պետք էր կատարել վարչական ձևականությունները։ Նա ծայրաստիճան հոգնած էր։ Ամբողջ էությամբ միայն մի բան էր ուզում՝ պառկել անկողնում և այլևս երբեք չարթնանալ։ Կանանց ստուգումն իրականացնող աշխատակցուհին նկատողություն արեց նրան, թե ինչու իր փեշը մինչև կոճերը չի հասնում։ Փարվանեն պատասխանեց, որ ավելի համապատասխան հագուստ ձեռք բերելու հնարավորություն չի ունեցել, քանի որ ամեն ինչ հանկարծակի էր տեղի ունեցել։ Դրանից հետո սկսվեցին հարազատների հետ ողջագուրվելու և ցավակցություններ ընդունելու պահերը։ Բոլորը վշտացած էին։ Հաբիբի ընտանիքի անդամները լաց էին լինում։ Փարվանեն քարացած էր։ Այնքան թուլություն էր զգում, որ հազիվ էր կանգնում ոտքերի վրա։ Վերջապես Հաբիբի մարմինը տեղափոխեցին այն հիվանդանոցի շտապօգնության մեքենան, որի հետ նախապես պայմանավորվածություն էր ձեռք բերվել։ Հաջորդ օրը հուղարկավորության թափորը պետք է շարժվեր հենց այդ հիվանդանոցից։ Հաբիբի ընտանիքի անդամները եկան Փարվանեի ծնողների տուն։ Նրանք ամեն կերպ փորձում էին հոգատար լինել։ Փարվանեն, թեև գրեթե անկարող էր խոսել, պատմեց վթարի մանրամասները։ Բայց նրա աչքերն արդեն չորացել էին։ Կարծես ամբողջովին սառել էր ներսից։ Նրա բոլոր մտքերը հաջորդ օրվա ծանր ու հյուծիչ արարողության շուրջ էին պտտվում։ Եվ դեռ շարունակում էր մտածել, թե ինչպես կարող է պառկել Հաբիբի կողքին։

Հաջորդ օրը՝ առավոտյան ժամը ութին, բոլորը հավաքվել էին հիվանդանոցի դիմաց։ Երկու ավտոբուս էին վարձել։ Փարվանեն նախընտրեց նստել շտապօգնության մեքենայում՝ Հաբիբի կողքին։ Ոչ ոք չառարկեց։ Այդպես նրանք նախ ուղևորվեցին Բեհեշթ-է Զահրայի գերեզմանատուն, որպեսզի կատարվի մարմնի լվացման մահմեդական արարողությունը։ Այդ արարողությունը որոշ ժամանակ տևեց։ Այնուհետև շարժվեցին դեպի Իմամզադե Աբդոլլահի գերեզմանատուն։ Գերեզմանը նախօրոք պատրաստված էր։ Դագաղը տարան և դրեցին գերեզմանի եզրին։ Կանայք մի կողմ քաշվեցին, իսկ տղամարդիկ կանգնեցին աղոթքի։ Այժմ եկել էր մարմինը հողին հանձնելու պահը։ Փարվանեն մոտեցավ գերեզմանի եզրին։ Իրոք մի խելահեղ որոշում էր կայացրել՝ իրեն էլ Հաբիբի հետ միասին թաղել։ Բայց գիտեր, որ շրջապատողները երբեք թույլ չեն տա դա։ Նա վերջին անգամ նայեց Հաբիբին։ Հետո գերեզմանափորները հող լցրին, և գերեզմանը փակվեց։ Նրանք պետք է ճաշեին Հաբիբի մոր տանը։ Գնացին այնտեղ… Եվ այդպես սկսվեց անվերջ թվացող ճաշերի ու ընթրիքների շարանը։ Այդ օրերի ընթացքում Փարվանեն մի քանի անգամ առիթ ունեցավ մենակ դուրս գալու։ Քաղաքը նրա աչքին փոքր էր թվում։ Մի քանի անգամ էլ տարբեր հավատացյալներ նկատողություն արեցին, թե իր հիջաբը ճիշտ ձևով չի կրում։ Նա մտածում էր՝ գուցե մնա Իրանում, Հաբիբի կողքին, և այլևս չվերադառնա Ամերիկա։ Բայց որքան ավելի էր մտածում, այնքան ավելի էր համոզվում, որ չի կարող հաշտվել այդ միջավայրի հետ։

Վերջնական որոշումը նա կայացրեց Հաբիբի քառասնօրյա հիշատակի արարողությունից մեկ շաբաթ անց։ Հանկարծ ցանկացավ գնալ գերեզմանատուն և մի քանի ժամ մենակ մնալ Հաբիբի շիրիմի մոտ։ Քանի որ ճանապարհը լավ չէր հիշում, զանգահարեց Հաբիբի երեսնամյա եղբորը՝ Աբբասին։ Աբբասն առաջարկեց նրան ուղեկցել, քանի որ մեքենա ուներ։ Նա բարեսիրտ երիտասարդ էր և շատ էր նման Հաբիբին։ Փարվանեն համաձայնեց։ Նրանք գնացին գերեզմանատուն։ Աբբասը Փարվանեին մենակ թողեց Հաբիբի շիրիմի մոտ, իսկ ինքը շրջում էր գերեզմանատանը։ Մոտ երկու ժամ անց վերադարձավ։ Փարվանեն շնորհակալ էր նրան։

Վերադարձի ճանապարհին Աբբասն առաջարկեց միասին ճաշել Շեմիրանի հյուսիսում՝ Սարբանդում։ Նրանք գնացին և այնտեղի սրճարաններից մեկում նստեցին։ Քյաբաբ պատվիրեցին։ Խոսում էին ամենատարբեր թեմաներից, և երկար ժամանակ անց առաջին անգամ էր, որ Փարվանեն իրեն խաղաղ ու թեթև էր զգում։ Հենց այն պահին, երբ ուտելիքը նոր էին բերել, մոտեցավ պարեկային մեքենան։ Դրանից իջան Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի երկու ծառայող և ուղևորվեցին նրանց կողմը։ Նրանք անձը հաստատող փաստաթղթեր պահանջեցին։ Աբբասի նույնականացման քարտն իր մոտ էր, իսկ Փարվանեն ոչ մի փաստաթուղթ չէր վերցրել։ Հարցրին, թե ինչ ազգակցական կապ ունեն միմյանց հետ։ Նրանք բացատրեցին։ Հետո հարցրին, թե ինչու են եկել հենց այստեղ, մի վայր, որը, նրանց խոսքով, խուլիգանների հավաքատեղի է։ Նրանք պատասխան չունեին։

Պահապանները նրանց բերման ենթարկեցին։ Փարվանեն ստիպված նստեց նրանց մեքենան, իսկ Աբբասը իր մեքենայով հետևեց նրանց։ Մոտ ութ ժամ պահանջվեց, մինչև հարազատներին հաջողվեց նրանց դուրս բերել Կոմիտեից։ Հենց այդ պահին էլ Փարվանեն վերջնական որոշում կայացրեց։ Թեև Հաբիբի շիրիմը մնալու էր Իրանում, ինքը վերադառնալու էր Ամերիկա։ Մի անգամ արդեն նման միջավայրն իրեն հասցրել էր ինքնաբավարարության, իսկ հետո՝ գրեթե խելագարության եզրին։ Այլևս չէր պատրաստվում նույն ճանապարհը երկրորդ անգամ անցնել։

Ամերիկայում նա կրկին մենակ էր լինելու։ Կրկին սկսվելու էր աշխատանքի ու տան միջև անվերջ պտտվող առօրյան։ Բայց այդ կյանքը մի առավելություն ուներ․ կարելի էր նույնիսկ կիսամերկ դուրս գալ փողոց և ոչ ոքի ուշադրությունը չգրավել։ Կարելի էր ընկերներ ունենալ։ Կարելի էր հեռուստացույց դիտել։ Սիրելի տղամարդ ունենալ… Եվ կարելի էր մայրուղում վթարի ենթարկվել ու մահանալ։

Պարսկերենից թարգմանեց Անի Հովսեփյանը