Բալերինա
Մինչև մայրամուտ պիտի հասցներ: Լույսը դեռ չբացված՝ մտնում էր պահեստ ու պարկը լցնում: Հիմնականում երկաթով՝ անպետքացած: Շատ չէին լինում. երկաթուղու կայարանում երկաթը պետքական բան է: Իր գործն էր, գլուխը կախ անում էր: Մետաղական ջարդոնը տեղավորում էր պարկում, գցում մեջքին ու առա՛ջ: Պիտի տաներ-հասցներ դարբնոց՝ հին քաղաքի մյուս ծայրը: Իսկ դարբնոցում երկաթը երբեք անպետք չի լինում: Դարբնոցը աշխարհ չէ՝ մարդկանցով լի:
Պիտի մինչև մայրամուտ հասցներ, որովհետև կրակը մինչև մութն ընկնելն էին վառում: Ոչ մի գիտական կամ տեխնիկական պատճառ չկար. զուտ ավանդույթ էր, տղամարդկային: Ավագ դարբինը սիրում էր գիշերներն աշխատել, դրա համար էլ կրակը մութն ընկնելուց առաջ էին վառում, եթե սիրեր ցերեկներն աշխատեր, կրակը լուսադեմին կվառեին: Կրակն, իհարկե կարևոր բան է, մանավանդ վառվածը՝ այս մեկը ոչ միայն դարբնոցում. աշխարհում էլ:
Իհարկե ծանր էր բեռը: Անշուշտ կարող էր մի տաքսի պատվիրել, սիրուն տեղավորեր բեռնախցում, ինքն էլ առոք-փառոք նստեր վարորդի կողքին, հասցեն տար ու հանգիստ տեղ հասցներ բեռը՝ դեռ ճանապարհին էլ կապույտ հագած ամպերին նայեր՝ մեքենայի պատուհանից, մանավանդ, որ քաղաքն ու նրա մարդիկ առանձնապես նայելու բան չէին, ինչպես իր հայրն էր ասում՝ «Երազ գողացողները»: Բայց չէ, ինքը մանկուց էր սովորել, որ եթե տղամարդ ես, պիտի տանջվես, ընդ որում՝ ներքուստ խոստովանելով, որ տանջանքդ թեթևացնելու, նույնիսկ իսպառ վերացնելու հազար ու մի ձև կա՝ էս լենուբոլ աշխարհում, բայց դու չպետք է օգտվես դրանցից ոչ մեկից, քանի որ տանջանքի բացակայությունը սպանում է տղամարդու մարմինն ու հոգին: Այդպես պապդ է ասել, այդպես հայրդ է ասել: Տո նույնիսկ չեն էլ ասել, տանջվել են՝ այդ թվում չասելով, դու էլ տեսել ես ու սովորել: Դա ես տեսել, դա ես սովորել, տեսնեիր, թե ինչպես են թիթեռ բռնում, դա կսովորեիր: Չնայած համոզված ես, եթե նույնիսկ թիթեռ բռնեին, պիտի դա օրվա ամենաշոգ ժամին անեին ու բավականին հեռու տեղ, որտեղ հասնելն արդեն իսկ տանջանք է:
Մի խոսքով: Իսկական տղամարդ էր՝ չնայած ասում են, հիմա նույնիսկ բանականությունը հաճախ իսկական չի լինում: Երկու ավանդական կանգառ ուներ՝ ճանապարհին: Առաջինը՝ քաղաքը կիսող գետի ափին՝ մի հատ ծխելու ու ստուգելու, թե այդ օ՞րը ով է հոգնել տանջանքից ու նետվել կամրջից դեպի գետը: Մյուսը՝ քաղաքի գլխավոր հրապարակում, որտեղ հավաքվում էին զբոսաշրջիկները, ինքն էլ նստում էր՝ նոր դեմք տեսնելու համար. հներից հոգնել էր: Բոլորից: Ու տեսնում էր: Ամեն նոր դեմքի հետևից նայում էր՝ մինչև անծանոթի անհետանալը: Ոչ մեկի հետևից գնալ չէր ուզում, ոչ մեկին երկրորդ հայացքով կապվել չէր ուզում: Ոչ մեկի բառը լսել չէր ուզում: Հանգստանալ էր ուզում: Ուրիշների էր ուզում:
Ամբողջ կյանքում քաղաքից դուրս չէր եկել: Չէր էլ մտածել այդ մասին: Եթե մտածեր... Չէ՛, չէր ուզի. չէր կարող: Ժամանակ չուներ: Պիտի պարկը տեղ հասցներ մինչև մայրամուտ: Պիտի դա ամեն օ՛ր աներ: Պիտի՛: Այդպես իր հայրն է արել: Այդպես իր պապն է արել:
Չէր սպասում, որ անհետանա վերջին զբոսաշրջիկը: Նայում էր թևից անբաժան ժամացույցին, մի հատ էլ՝ առավել վստահության համար՝ երկնքին ու պարկը նորից դնում մեջքին: Առա՛ջ: Քաղաքի հրապարակը ճանապարհի կեսից ավելին էր: Քիչ էր մնացել: Էլ չի նստելու: Պիտի հասցնի մինչև մայրամուտ: Միշտ է հասցրել, միշտ է հասցնելու:
Իր հայրը մի օր էլ տուն չեկավ: Հետո իմացան, որ էլ չի գալու: Ինքն այդ օրը վերջնականապես հավատաց հորը. այստեղ իսկապես երազներ են գողանում: Պապն էլ մի սովորական օր տնից դուրս էր եկել ու գնացել այնտեղ, որտեղից էլ չեն գալիս: Ինքը շատ է մտածում այս երկուսի մասին՝ ճանապարհին, պարկը՝ մեջքին: Երբեք չի հետաքրքրվել, թե իր տարած երկաթով ի՞նչ են սարքում դարբինները: Գուցե՞ ճոճանակ, որն ինչ-որ այգում են տեղադրում, որտեղ նստում ու երազներ են գտնում աղջիկներն ու տղաները: Գուցե զե՞նք, որից արձակված կրակոցով աչքեր են փակվում... Թքա՛ծ: Ինքը պիտի հասցնի մինչև մայրամուտ: Դրանից ավելին ոչինչ հետաքրքիր չէ, նույնիսկ մայրամուտը:
Բայց հնարավոր չէ դուրս գալ հրապարակից: Հենց անկյունում մարդիկ փակել են ճանապարհը ու պարզապես կանգնել: Ո՛չ առաջ, ո՛չ ետ: Նրանք ամենևին չեն աղմկում: Նրանք լուռ նայում են, ոմանք նկարում են, ոմանք երեխաներին ուսերին են դրել, ոմանք աչքերն են մատներով փակել, ոմանք երկնքին են նայում: Ստիպված է պարկը երրորդ անգամ գետնին դնում: Երբեք չէր արել այդպես: Փորձում է հասկանալ ոչ թե ինչու են մարդիկ քարացել, այլ որտեղի՞ց է լսվում ձայնը: Երաժշտությո՛ւնը: Խցկվում է մարդկանց մեջ: Մոտենում է կենտրոնին: Երկնքում մի հրեշտակ պակասել է: Նա հենց հիմա բալետ է պարում քաղաքի գլխավոր հրապարակի անկյունում: Ինչո՞ւ է հենց այս վայրն ընտրել՝ այս ոտքերով, այս մարմնով, այս շարժումով, այս կախարդանքով: Չունի՞ քաղաքը մեծ համերգասրահ, չունի՞ երկինքը մի տեղ ևս՝ աստղի համար: Պիտի իմանա: Անպայմա՛ն պիտի իմանա: Ուզո՛ւմ է իմանալ: Առաջին անգամ է դա՛ ուզում: Ուզո՛ւմ:
Ցրվում է ամբոխը: Երկար դիմանալ չի կարող ամբոխը, մանավանդ հրաշագործությանը: Մեղավոր չէ. հրաշագործությունը երկուսի գործ է, կապ չունի երկուսից մեկն Աստված ինքն է, թե երկուսն էլ մարդ են: Կապ չունի հրաշագործն ուզո՞ւմ է, գիտի՞, որ իրեն նայող աչքեր կան: Մի՛շտ կան: Հրաշագործությունը հենց դրա համար է, նույնիսկ եթե այն ամենօրյա շարժում է հրաշագործի համար:
Բալերինան հենց քաղաքի հատակին է նստում: Նա հանում է մասիկները: Սպիտակ: Ինքը չի մոտենում: Քարացել է ինքը: Բալերինան մասիկները խնամքով տեղավորում է փետուրից թեթև պայուսակի մեջ ու կանգնում: Նա հեռանում է: Նա քայլում է բոբիկ, հենց բալետի համազգեստով: Ո՞վ ես և ինչո՞ւ: Առաջին հարցերը՝ ուրիշի մասին: Ինքն արձանացած քայլում է բալերինայի հետևից: Այնտեղ, որտեղ նա, այնտեղ, որտեղ նա, այնտեղ, որտեղ նա: Բալերինան հետ չի նայում: Նա կանգ չի առնում: Բալերինան չգիտի, որ մեկն իր հետևից գալիս է, դրա համար հետ չի նայում ու կանգ չի առնում: Կամ գիտի...
Վաղուց անցել են քաղաքի հրապարակը, չեն էլ մտել երկաթուղու կայարան: Չկա սպասում, չկա մայրամուտ: Ի՞նչ պարկ...
Արդեն դուրս են եկել քաղաքից ու կանգ չեն առնում: Երբեք կանգ չեն առնում: Ու ինքը չի մտածում, ինքը երբեք չի մտածում այն մասին, որ չի տեսել իր հոր մարմինը: Նա էլ ի՛ր հոր մարմինը չի տեսել: Մեռա՛ծ: Եթե չես տեսել, ուրեմն չկա, նույնիսկ երազը: Եթե տեսել ես, ուրեմն կա, նույնիսկ երազը: Ինքն ուղղակի քայլում է բալերինայի հետևից մինչև երկուսն էլ կորչում են այնտեղ, որտեղ կորչում են տղամարդկանց ու կանանց երազանքները, այնտեղ, որտեղ երազելու իմաստ չկա, և վերադարձ:
Հովիկ Աֆյան