Գրողը տանի
Արի պայմանավորվենք. հենց տեսնես, որ ռոմանտիկացնում եմ, դե օրինակ, մարդու մասին խոսելիս՝ մանրամասն նկարագրում եմ մայրամուտի անտեսանելի գույները՝ փորձելով հասկացնել, որ մոտալուդ ապագայում մոլորակի վրա չի յլինելու մի արարած, որն ասելու է աշխարհի երևի ամենամարդկային բառերը. «Ես հավատում եմ», կամ եթե մի մարդու մասին խոսելիս նետվեմ կապույտ հեռուների գիրկը՝ չտալով կոնկրետ մարդու անուն, փոխարենը նախընտրելով վայելել տեղերը, որտեղ երբեք չեմ եղել ու որտեղ ոչ ոք երբեք չի եղել, պարզապես խփիր ձեռքիս կամ վիրավորիր ինձ անտարբերության չփոցովդ ու անցիր շատ ավելի կարևոր, որակյալ, հասկանալի տեքստերի ու մանավանդ սիրելի մարդկանց հետ ուժ տվող շփումների՝ այդ շփումներում չտեսնելով, ավելի ճիշտ՝ չտեսնելու տալով որևէ շնչավորի ներկայությունից առաջացած անխուսափելի ցավը: Ու այո, սա իմ երբևէ գրած ամենաերկար նախադասությունն էր, որն անշուշտ կարելի էր այսպես չգրել: Առհասարակ չգրել: Պետք է, որ դա հրաշալի բան լինի՝ օդանավ նստելու ու կապույտ հագած ամպերի ձմեռ-գարուն հավաքածուն՝ առաջին շարքում նստած տեսնելու պես:
Բայց հրաշալին մեր աշխարհում, որի մասին՝ մեզ առավել ցավեցնելու համար, ասում են, թե միակն է, իրականություն չէ, որքան էլ այն աստղաչափ լինի և Բայկալ լճի պես խորը: Հրաշալի է, որ չխփեցիր: Կարող եմ, ուրեմն, շարունակել:
Պատմությունն առանձնապես մի բան չէ: Սովորական չորեքշաբթի օր, օդի ջերմաստիճանը 8 աստիճան՝ ըստ ցելսիուսի, ձմռանը դիմացածների ու չմեռածների մեջքն ու երեսը հաճելի շոյող արև, որ չի հոգնում ընկնել առավոտյան քաղաքի գրեթե անմարդաբնակ մայթերին, որոնց վրայի սալիկներից շատերը ամենաներսում դեռ պահում են երեկվա գիշերային անձրևի մասին խոնավ հիշողությունը՝ հաջորդ օրվա ցերեկը քայլողներին տհաճություն պատճառող: Այդ մայթերին դեռ փակ սրճարաններ են, որտեղ կլոր, ապակեպատ սեղաններին հենված են զույգ աթոռները՝ գուժելով, որ սուրճ չկա, հուշելով, որ լեհ Աբել Կորզենիովսկին ամենևին էլ այս սրճարանում չի գրել իր «Սեղան՝ երկուսի համարը», կամ գուցե հակառակը հուշելով: Ի դեպ, առիթի դեպքում պետք է հատուկ շնորհակալություն հայտնել սրճարանների հենց ապակեպատ սեղանները հորինողին. նստում ես դրանց շուրջը ու սուզվելով դիմացինի աչքերում, երբեմն ու անխուսափելիորեն նայում սեղանին՝ որպես փրկություն: Տեսնում ինքդ քեզ: Սա շատ կարևոր է, երբ երկուսով նստած եք, կանգնած եք, պառկած եք, շնչած եք, ապրած եք: Մի խոսքով, շնորհակալություն, պարո՛ն, կամ երևի տիկին: Հաստա՛տ տիկին: Ծովերում սուզված-խորտակված նավաստիները տղամարդիկ են, կանայք միշտ պայուսակներում հայելի ունեն ու երբեք չեն մոռանում, թե ով են: Այդ պահի՛ն ով են:
Շարունակում ես չխփել ձեռքիս, ինչն առաջ գնալու լավագույն մղումն է, անշուշտ: Մարդուն լսելը: Նրան տեսնելը: Մարկ Տվենը մի պատմություն ունի: Ասում է, թե ո՞ր հայտնի մարդն ինչ է ասել մահվան մահճին՝ որպես վերջին խոսք: Պարզվում է Ժաննա դը՛ Արկի վերջին խոսքերն են եղել, ոչ թե «Ես արեցի դա», ոչ թե գոնե. «Օ՜ մայր, հանձնում եմ իմ հոգին քեզ», այլ սրանք. «Դըմփ-դըմփ-դըմփ, տղաներն են քայլում»: Մոտավորապես նույն բանն ասել է Կլեոպատրան. «Ծեր զինվորը մեռնում է, բայց չի հանձնվում»: Համարյա Ֆրանսիայում ապրող պոետի պես: Տղամարդիկ, սակայն, ավելի եսասեր են մեռել: Ալեքսանդր Մեծն, օրինակ, կյանքի ամենավերջում ասել է. «Մեկ հատ էլ Սանտա Կրուզի կոկտեյլ, խնդրում եմ»: Արժանահիշատակ է նաև 1852 թվականի հոկտեմբերի 27-ին ամերիկացի Ուեբսթերների տանը հնչած բառերը: ԱՄՆ հանրահայտ քաղաքական գործիչ, Պետքարտուղար Դանիել Ուեբսթերը, որն արդեն 70-ամյա ծերունի էր՝ որդուն՝ Ֆլետչերին՝ հարավցիների դեմ մահաբեր պատերազմին հանձնած, մի պահ բացել է աչքերը ու նախքան հավերժ փակելն ասել. «Ես ապրում եմ»: Ոչ թե «Ես ապրեցի»: Ու ոչ մի ռոմանտիկա: Մարդն ասե՛լ է:
Վերջին խոսքերի չեմպիոնն անշուշտ հնդկացի առաջնորդ Կարմիր Բաճկոնն է: Մարդը մեռել է ցեղակիցներից հեռու, օտար մարդկանցով շրջապատված ու տեսնելով թեկուզ օտար, բայց մարդկանց՝ իր շուրջը հավաքված, խորը շունչ է քաշել ու ասել. «Վավկա վամպա նուսուկ վինեբայա վալազգա սագամորե եսակա տչեվան»: Տվենը պատմում է, որ հավաքվածներից ոչ մեկը չի հասկացել, թե ինչ է ասում խիզախ հնդակցին, բայց բոլորն այնքան են համոզված եղել, որ դրանք խորիմաստ բառեր են, որ անգիր հիշել են դրանք՝ փոխանցելով սերնդե սերունդ:
Ոչ ոք հետագայում չի էլ փորձել մեկնել հարգարժան պարոն Կարմիր Բաճկոնի վերջին բառերը: Գուցե նա անպատվե՞լ է բոլորին, գուցե դրանք բառեր էլ չէի՞ն, գուցե մեռնողի քաջարի սիրտն արդեն այլ աշխարհո՞ւմ էր, որտեղ «...եսակա տչեվան» նշանակում է. «Ես վերջապես եկա»: Ի վերջո՝ ո՞ւմ են պետք այդ բառերը՝ վերջին: Լսողի՞ն: Դու իսկապե՞ս կարծում ես, որ տղաներն աչքերը լցրել են Ժաննա դը՛ Արկի խարույկի մոտ, նրա վերջին բառերից հետո, փոխարենը նայելու, թե ինչպես է կրակն այրում նրա հագուստը՝ մերկացնելով նրա մարմինը: Կամ մի՞թե համոզված ես, որ Ալեքսանդր Մեծին Սանտ Կրուզ կոկտեյլ են տվել: Բնավ: Բառերը նույնիսկ ասողին չեն պետք: Չնայած օրինակ մնջախաղի թատրոնում փորձերն անհնար են առանց բառերի: Բառերն ընդամենը միջոց են ցույց տալու ու տեսնելու: Հաճախ՝ անազնիվ միջոց: Ես համոզված եմ, որ եթե 70-ամյա ծերունի Ուեբսթերն աչքերը չբացեր ու չտեսներ հոկտեմբերյան Նյու Հեփշըրի շքեղ աշունն իր պատուհանից, երբեք չէր ասի. «Ես ապրում եմ»՝ չնայած ենթադրելի է, որ սենյակում էր նաև տասը վայրկյանից այրիացող տիկին Քերոլայն Լերոյը, որը գուցե և ժպտացել է ամուսնու վերջին խոսքերից: Իրավունք ունե՞ր: Իհարկե ուներ: Իսկ իրավունք ունե՞մ ես «պատուհանի վարկածն» առաջ մղելու, իհարկե ունեմ: Իրականությունը չի կարող լինել մեկը, հատկապես երբ մեռնողն ասում է. «Ես ապրում եմ», դեռ նույնիսկ կոկտեյլ խնդրողներ են լինելու:
Բայց ահագին շեղվեցի: Չնայած սովորականի պիտակը չորեքշաբթիից պոկելու համար, այն էլ արդեն 11 աստիճան դարձած տաքության պայմաններում, կարելի է և Սանտա Կրուզով շեղվել:
Պարոն Նորայրը, ով Մարկ Տվենից կարդացել էր միայն «Թոմ Սոյերի արկածները», ինչն իհարկե բավարար է՝ երջանիկ լինելու համար, օդանավում էր, երբ տիկին Նազիկին թաղում էին: Ես, իհարկե, չեմ պատմի, թե ինչ էր եղել այս երկուսի միջև, քանի որ միշտ կա խփվելու վտանգը, ու իմ երակներում ամենևին չի հոսում Կարմիր Բաճկոնի արյունը: Ուրիշ բան կասեմ: Պարոն Նորայրը կղզի էր թռչում: Կղզու մասին հետաքրքիր դատողություն ուներ. «Դա աշխարհագրական միակ միավորն է, որի բոլոր հարևանները հիասքանչ են»,-միշտ ասում էր: Ամենևին կարևոր չեմ համարում կղզու անունը: Ենթադրենք Մարիանյան, որտեղ մարդիկ խոսում են չամորո լեզվով ու միայն պատկերացնել կարելի է՝ ինչ համառությամբ: Պարոն Նորայրը լսել էր, որ այդ կղզում հողը սովորական չէ: Ոչ թե սպիտակ է կամ մանուշակագույն, այլ ապակեպատ է: Պարոն Նորայրը սա լսել էր տիկին Նազիկից, որն այդ օրը սև բարձրակրունկներ էր հագել, ինչպես հիմա՝ սեփական սպիտակ դագաղում: Հետո որոշել էին անպայման գնալ այդ կղզին: Իրականում, հասկանալի է, ոչինչ էլ չէին որոշել, պարզապես երբ կինն ու տղամարդը խոսում են որևէ երաժշտության մասին, երկուսն էլ լուռ լսում են այն:
Ուրիշ ոչինչ չէր եղել: Կարելի է ասել՝ ոչինչ էլ չէր եղել: Եթե չհաշվենք երազները, որտեղ ի տարբերություն իրական կյանքի, միշտ գոնե մի բան լինում է:
Հետո տիկին Նազիկն իր տան բանալին փոխեց, պարոն Նորայրն էլ օդանավի տոմս առավ: Ամեն դեպքում՝ երկու հատ: Նույնիսկ օդանավի մեջ շուրջբոլորն էր նայում, բայց տիկին Նազիկն այլ պլաններ ուներ իր սեփական կյանքի հետ կապված, և երեխաներ ու դատելով դեմքից՝ դժբախտ ամուսին, որն ոտքերն ամուր հողին էր դնում ու քայլում թափորի առջևից այն ժամանակ, երբ պարոն Նորայրը սավառնում էր օդում:
Խաղաղ վայրէջք էր: Պարոն Նորայրին դեղին տաքսին արագ հասցրեց այնտեղ, որտեղի մասին մինչև այդ միայն լսել էր նա: Ու գիտե՞ս ինչ ասաց պարոն Նորայրը, երբ հայտնվեց դրախտում: Իհարկե կարող էր ասել. «Ես ապրում եմ», նույնիկ ասածն ավելի հասկանալի դարձնելու համար. «Ես վերջապե՛ս ապրում եմ», կամ թեկուզ. «Ինձ էլ Սանտա Կրուզի կոկտեյլ, խնդրում եմ»: Ի վերջո. «Վավկա վամպա նուսուկ վինեբայա...»: Բայց՝ ոչ: Պարոն Նորայրը սովորության համաձայն նայեց նախ ձախ, հետո աջ, հետո երկինք, որտեղից քիչ առաջ էր իջել, ապա հողին ու հենց հողին նայելով էլ ասաց. «Բայց ո՞ւր է ապակին, գրողը տանի»:
Հովիկ Աֆյան