Փշալարերը, փիրուզը և Անին․․․
Ես, փաստորեն, Անիի մասին չեմ գրել։ Դժվար է երևակայել, դժվար է հավատալ։ Ինչպե՞ս կարող էի։ Չէ՞ որ Անիում է հենց, որ սիրտդ այնպիսի «դրմփյուն» է պատում, կարծես աշխարհի վերջն է։ Չէ՞ որ Բագրատունյաց գոհարը, տիեզերքի անմար այդ աստղը, մարդկային լեզվով ասած՝ Անիի Մայր տաճարն է միայն ու միայն, որ մտքիդ եկած ամեն գեղեցիկ ածական քարացնում ու իր երբեմնի սլացիկ գմբեթի պես վեր է խոյացնում այդքան պերճությամբ, այդքան նազանքով, այդքան հզորությամբ։ Զուսպ ու հզոր, վեհ, բայց միաժամանակ այդքան մարդկային, այդքան վեր ու այդքան շոշափելի։ Չէ՞ որ Ախուրյանի ձորում է, որ հեքիաթն ու տարերքը, իրականն ու անիրականը, թույլատրելին ու արգելվածն այդքան մոտ իրար հետ շփվելով, մնում են այդքան վայելուչ։ Այդքա՛ն վայելուչ․․․ Խարկովը․․․ Վահանդուխտ տատիկի, Կոմանդոսի Խարկովն ու այնտեղից ալիք-ալիք ժպտացող մեր դրոշը։ Ձորը․․․ Փշալարերն ու փիրուզը․․․ Այդ փիրուզը․․․
Ես, փաստորեն, Անիի մասին չեմ գրել։ Ախր, ինչպե՞ս։ Չէ՞ որ Անիում է հենց, որ սիրտդ այնպիսի «դրմփյուն» է պատում, կարծես աշխարհի վերջն է։
Եվ իրոք՝ եթե Անին վաղուց չկա, ուրեմն աշխարհի վերջը վաղուց է եկել, անցել, մենք է, որ գլխի չենք ընկել։
***
2021-ի օգոստոսն էր և տանջալից համավարակից, չարաբաստիկ պատերազմից ժամանակ անց առաջին անգամ սիրտս մի քիչ ժպիտով զարկեց։ Էրգիր։ Էրգիր կարող էի գնալ։ Բաթումի կողմից վրաց-թուրքական սահմանային անցակետը սկսել էր աշխատել, ճիշտ է` սահմանափակ ժամերով։ Դա ծախսատար, երկար, շրջանցիկ ճանապարհ էր տուր-օպերատորների համար։
Չգիտեմ` ի՞նչ փչեց այդ օրը խելքիս կամ ինչու չէր փչել օրեր առաջ, բայց ուրբաթ զարթնեցի ու որոշեցի, որ շաբաթ օրը կարող եմ ու պիտի գնամ։ Գրեցի գործընկերոջս, կյանքում առաջին անգամ որպես տուրիստ ոտք էի դնելու իմ երկիր, այն էլ ի՜նչ ոգևորությամբ...
Ժամանակին ասում էի` երբե՜ք, երբե՜ք տուրիստի կարգավիճակով Անի ու Մուշ ոտք չեմ դնի, չէ մի չէ, էդ ինչ է...
Երբե՜ք...
Հորեղբորս տղային ասացի`
-Ջո՜րջ, գնում եմ, քեզ Համշենի թեյ բերե՞մ։
-Ձայնդ անգամ փոխվել է, երջանիկ ես, երջանիկ,- ասաց ու իր վարակիչ ծիծաղը տարածեց լսափողից այս կողմ։
Եվ մենք չվեցինք։ Չվեցինք բառի բուն իմաստով։ Որպես թռչնակներ, որոնք վանդակից էին դուրս թռել ու չգիտեին` ոնց ճիշտ ուրախանալ, որ ոչ ոք, հատկապես թևերը կտրվածները չնեղանան։
Խոփայի խոնավությունը, Շավշաթի գունավոր տների պայծառությունը, Արդահանի խստությունը, Կարսի անփոփոխ մենությունը, ամենը նույն տեղում էին։
Անհավատալի․․․ Բոլորը նույն տեղում էին։
Բայց միայն Վանի հետ երկարատև դադարից հետո առաջին հանդիպմանն էր, որ արցունքներս գնացին ու կոկորդս քարացավ։ Նույն տեղում էր։ Իսկապես անհավատալի էր։ Այդքան բան էր անցել գլխներովս, իսկ ինքը... Նույն տեղում էր։
Անին։ Առաջին անգամ էի այդքան նկարում։ Հասկացել էի` կյանքը էլ հեշտ բան չէ։ Ու փաստորեն` Անին միշտ նույն տեղում է, իսկ մենք` չէ։ Հետևաբար առատ, սրտատրոփ ու արագ նկարում էի։
Անիում էր, որ հիշեցի Համլետին։ Ֆրանսիայից ամեն տարի գալիս, ամեն տարի Էրգիր էր գնում։ Մի անգամ Անիում աչքով արեց` Կուսանանց վանք իջնելու համար։ Ես էլ աչքով արեցի` գնա՜։ Նրան կարելի էր, նա գիտեր, որ պիտի զգույշ լիներ ձորում, և ես անչափ վստահում էի նրան։ Բայց անգամ Համլետը, այդ աշխարհի ամենահավասարակշիռ մարդը, չէր դիմացել ու լող էր տվել Ախուրյանում։ Վնաս չունի, նրան կարելի էր։ Լավ էր, որ հասցրեց։
2020-ից հետո նրա մուտքը Էրգիր էլ անվտանգ չէր։ Պատերազմել էր Համլետը, մեզ պատերազմ հայտարարածներին անչափ զայրացրել։ Որովհետև չգիտեմ՝ քանի՞ ադրբեջանցի է Ֆրանսիայից եկել, ճակատ մեկնել, մեկ շաբաթում զենք բռնել սովորելով։
Ոնց թե․․․
Ծանր օրեր էին։
Մի անգամ խոստովանեց Համլետը.
«Երազումս Վանում լողում էի, Սոֆիա ջան, այն օրն էլ Անիում էի»...
Այդ ցավն այնքան խորը ներթափանցեց իմ հոգի ու մարմին, որ կյանքում առաջին անգամ չիմացա՝ ինչպես մխիթարեմ մարդուն։
Եվ այո, 2021-ի օգոստոսին, երբ տանջալից համավարակից, չարաբաստիկ պատերազմից ժամանակ անց առաջին անգամ սիրտս մի քիչ ժպիտով զարկեց, շատ կուզեի այդ ժպիտը կիսել հենց Համլետի հետ ու հենց Անիում։ Համլետի, որն այնքան համեստ էր, որ ամեն գովասանքի պատասխանում էր լուռ ժպիտով։
Այդ օրը բոլորից շուտ դուրս եկա Սմբատաշեն պարիսպներով, նստեցի թեյելու պարսպի այն կողմում գործող սրճարանում։ Մեր քուրդ վարորդին, Շենոյին էլ կանչեցի։ Զարմացավ։ Չէ՞ որ ես միշտ կռվում էի Շենոյի հետ՝ մեքենայում զբոսավարի համար նախատեսված միկրոֆոնը մոռանալու համար։ Մի անգամ նույնիսկ ստիպել էի Դատվանից Մուշ քշի ու բերի միկրոֆոնս, հակառակ դեպքում սպառնացել էի վերադառնալ Կարս, հանձնել մեքենան ու չեղարկել տուրը։
-Լա՞վ եք, Սոֆիա ջան, - իրեն հատուկ երկիմաստ ժպիտով աթոռն է քաշում Շենոն։
-Լավ չենք, Շենո, - կյանքում շատ հազվադեպ այդքան անկեղծ ու անտարբեր էի միաժամանակ ես։
-Ասում ես՝ սահմանը կբացվի՞ արդեն։ Որ բացվի՝ լավ կլինի, չէ՞, - ինչ-որ բաներ իրար է փորձում կապել էլի Շենոն։
-Չգիտեմ։ Այդքան մարդ հողի տակ մնաց․․․ , - դեմքս պահելու համար իրոք շատ հոգնած էի ես։
-Չէ՞․․․ , - ոչինչ չկարողացավ հավելել կարսեցի Շենոն։
***
Չգիտեմ՝ ոնց պատահեց, որ Անիի մասին չեմ գրել։ Այսինքն՝ առանձին գրել եմ նրա Մայր տաճարի մասին, համարձակվել եմ։ Գրել եմ նաև բազմաթիվ լուրեր Անիում այս կամ այն պրոֆեսորի պեղումների ու էլի չգիտեմ ինչերի մասին։ Բայց Անիի հետ խոսելով, Անին հոգուս բառերով պատմելով չեմ գրել, չեմ հանդգնել։ Եվ այս հանդուգն աշխարհում, ուր անգամ Անին է կործանվել ու մնացել կենդանի մեռել, ես ո՞վ եմ, որ նրա մասին բառեր ընտրեմ, ափսոս ասեմ կամ տխրեմ։
Եվ, այնուամենայնիվ, Անին մեր հոգու վեհությունն է։ Եվ այո՝ մեր հանդգնությունը, որ գալիս է դարերի ամենախորքից, վեր խոյանում այդ՝ ժամանակին հողե բլուրների տակ մնացած քարերից, ձեռքից ձեռք, պատառ-պատառ, ավերակ առ ավերակ պատմում, թե ով էինք, ինչ էինք, ինչի համար ու մասին էինք։ Զուսպ ու հզոր, վեհ, բայց այդքան մարդկային, այդքան վեր ու այդքան շոշափելի։
Սա էինք։
Եվ կարող ենք լինել էլի։ Եթե առանց վախի այդ փոքրոգի զգացման սովորենք իրականն ու անիրականը, թույլատրելին ու արգելվածն այդքան մոտ իրար հետ շփվեն, գծեն ու սրբեն, տան ու առնեն, գլորվեն ձորն ու նորից ձայն տան այնտեղից․․․
Թե ով ենք, ինչի համար ու մասին ենք․․․
Սոֆյա Հակոբյան